<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0138-600X</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Cubana de Obstetricia y Ginecología]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev Cubana Obstet Ginecol]]></abbrev-journal-title>
<issn>0138-600X</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Ciencias Médicas]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0138-600X2000000200002</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Vaginosis bacteriana en mujeres con leucorrea]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Bacterial vaginosis in women with leukorrhea]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ortiz Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Cecilia]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ley Ng]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mirta]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Llorente Acebo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carmen]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Almanza Martínez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Caridad]]></given-names>
</name>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Hospital Ginecoobstétrico Ramón González Coro  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Ciudad de La Habana ]]></addr-line>
<country>Cuba</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>08</month>
<year>2000</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>08</month>
<year>2000</year>
</pub-date>
<volume>26</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>74</fpage>
<lpage>81</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0138-600X2000000200002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0138-600X2000000200002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0138-600X2000000200002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Se estudiaron 300 exudados vaginales procedentes de pacientes que acudieron a la consulta de ginecología por presentar leucorrea. Se obtuvo el 50,3 % de positividad en las muestras estudiadas. Candida sp. fue el microorganismo más aislado con el 22,3 %, seguido de vaginosis bacteriana (VB) 19,7 % y Mycoplasma hominis 4,7 %. La VB fue diagnosticada con mayor frecuencia en el grupo de 20 a 35 años de edad. La leucorrea blanco grisácea homogénea fue la manifestación clínica más frecuente en los casos con VB y la Candida sp. y Trichomonas vaginalis fueron los microorganismos que más se asociaron con la VB.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[300 vaginal exudates from patients that attended the gynecology department for suffering from leukorrhea were studied. 50.3% of the studied samples were positive. Candida sp. was the most isolated microorganism, accounting for 22,3%; followed by bacterial vaginosis (BV), l9,7%; and Mycoplasma hominis, 4,7%. BV was more frequently diagnosed in the group aged 20-35. The homogeneous white grayish leukorrhea was the most frequent clinical manifestatoin in those cases with BV. Candida sp. and Trichomonas vaginalis were the microorganisms that associated the most with BV.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[LEUCORREA]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[VAGINOSIS BACTERIANA]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[LEUKORRHEA]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[VAGINOSIS, BACTERIAL]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p>Hospital Ginecoobst&eacute;trico" Ram&oacute;n Gonz&aacute;lez Coro". Departamento  de Microbiolog&iacute;a <h2> Vaginosis bacteriana en mujeres con leucorrea</h2><i><a href="#*">Dra.  Cecilia Ortiz Rodr&iacute;guez,<sup>1</sup> Dra. Mirta Ley Ng,<sup>1</sup> Dra.  Carmen Llorente Acebo<sup>2</sup> y Dra. Caridad Almanza Mart&iacute;nez<sup>3</sup></a></i>  <h4>     <br> RESUMEN</h4>Se estudiaron 300 exudados vaginales procedentes de pacientes  que acudieron a la consulta de ginecolog&iacute;a por presentar leucorrea. Se  obtuvo el 50,3 % de positividad en las muestras estudiadas. <i>Candida sp</i>.  fue el microorganismo m&aacute;s aislado con el 22,3 %, seguido de vaginosis bacteriana  (VB) 19,7 % y <i>Mycoplasma hominis</i> 4,7 %. La VB fue diagnosticada con mayor  frecuencia en el grupo de 20 a 35 a&ntilde;os de edad. La leucorrea blanco gris&aacute;cea  homog&eacute;nea fue la manifestaci&oacute;n cl&iacute;nica m&aacute;s frecuente  en los casos con VB y la <i>Candida sp.</i> y <i>Trichomonas vaginalis </i>fueron  los microorganismos que m&aacute;s se asociaron con la VB.     <p>Descriptores DeCS:  <b>LEUCORREA/diagn&oacute;stico; VAGINOSIS BACTERIANA.</b>     <br>&nbsp;     <p>La secreci&oacute;n  vaginal es uno de los motivos de consulta m&aacute;s frecuente en las mujeres  en edad f&eacute;rtil. La presencia de este s&iacute;ntoma causa en muchos casos  una gran molestia para la paciente; adem&aacute;s, suele acompa&ntilde;arse de  otros como prurito, vulvovaginitis, disuria, y coitalgia. La leucorrea en muchas  ocasiones precede o acompa&ntilde;a enfermedades que pueden comprometer seriamente  la salud de la mujer y su descendencia, como la cervicitis y la enfermedad inflamatoria  p&eacute;lvica. Dentro de las causas de este s&iacute;ntoma las infecciones juegan  un papel preponderante en esa etapa de la vida; en muchos estudios se se&ntilde;ala  la VB como la causa m&aacute;s frecuente de estas infecciones, o como la segunda,  despu&eacute;s de la candidosis.<sup>1,2</sup>     <p>La VB es una alteraci&oacute;n  de la ecolog&iacute;a vaginal donde la flora normal se ve pr&aacute;cticamente  sustituida por g&eacute;rmenes anaerobios. Muchos microorganismos han sido propuestos  como causa de esta enfermedad, como la <i>Gardnerella vaginalis</i> y los estreptococos  anaerobios; actualmente se conoce que es de origen polimicrobiano. En 1984 se  reconoce como s&iacute;ndrome y se adopta el nombre de VB. Numerosos estudios  la relacionan con la ocurrencia de afecciones tales como la enfermedad inflamatoria  p&eacute;lvica, la rotura prematura de las membranas ovulares, el bajo peso del  reci&eacute;n nacido y la displasia cervicouterina.<sup>3,4</sup>     <p>El diagn&oacute;stico  de VB se realiza sobre la base de criterios bien establecidos a partir del examen  de la secreci&oacute;n vaginal: un pH mayor que 4,5; una prueba de aminas positiva;  la existencia de c&eacute;lulas gu&iacute;as y una leucorrea homog&eacute;nea  no adherente. Se da por positivo aquel caso donde se encuentren al menos 3 criterios.  La determinaci&oacute;n de el o los agentes etiol&oacute;gicos no es imprescindible  para el adecuado manejo y curaci&oacute;n de la paciente. Este diagn&oacute;stico  no requiere de recursos costosos, es r&aacute;pido y poco laborioso.<sup>5</sup>      <p>En las pacientes que acuden al Laboratorio de Microbiolog&iacute;a del Hospital  Ginecoobst&eacute;trico "Ram&oacute;n Gonz&aacute;lez Coro", hace varios a&ntilde;os  que la VB se comporta como el diagn&oacute;stico m&aacute;s frecuente del exudado  vaginal, s&oacute;lo precedido en ocasiones por <i>Candida sp</i>.<sup>6</sup>      <p>La VB es reconocida como una enfermedad de transmisi&oacute;n sexual y su diagn&oacute;stico  es la base del adecuado manejo del paciente, permite as&iacute; instaurar un tratamiento  espec&iacute;fico certero que garantice la eliminaci&oacute;n de la infecci&oacute;n,  la ruptura de la cadena de transmisi&oacute;n, el alivio de los s&iacute;ntomas  y la prevenci&oacute;n de las posibles secuelas. <h4> M&Eacute;TODOS</h4>En el  presente estudio se examinaron 300 mujeres con leucorrea que acudieron al laboratorio  de Microbiolog&iacute;a del Hospital "Ram&oacute;n Gonz&aacute;lez Coro", entre  junio a octubre de 1998. Se excluyeron del estudio las pacientes con sangrado,  tratamiento antibi&oacute;tico o t&oacute;pico vaginal en las &uacute;ltimas 72  h y las que hubieran tenido relaciones sexuales la noche anterior a la toma de  muestra. Previo consentimiento, a toda paciente se le llen&oacute; una encuesta  en la que se recogieron datos por anamnesis, examen f&iacute;sico y resultados  de laboratorio de inter&eacute;s para el estudio.     <p><i>Procesamiento de las muestras</i>:  se le realizaron las tomas de muestras mi-crobiol&oacute;gicas indicadas a cada  paciente y se procesaron seg&uacute;n las t&eacute;cnicas habituales. En la VB,  se consider&oacute; caso positivo aqu&eacute;l que cumpla 3 de los criterios de  <i>Amsel</i>.<sup>5</sup> En el cultivo vaginal se utiliz&oacute; el medio Agar  chocolate. El diagn&oacute;stico de <i>Neisseria gonorrhoeae</i> se realiz&oacute;  mediante la coloraci&oacute;n de Gram y el cultivo en medio Thayer Martin en muestras  de c&eacute;rvix y uretra. En el diagn&oacute;stico de micoplasmas urogenitales  se utilizaron los caldos PPLO arginina y urea y PPLO Agar.     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><i>Procesamiento  de los datos</i>: los resultados recogidos en la encuesta se presentaron en forma  de tablas y gr&aacute;ficos. Para analizar la asociaci&oacute;n entre vaginosis  bacteriana y los otros elementos cl&iacute;nicos y microbiol&oacute;gicos se utiliz&oacute;  la prueba de x<sup>2</sup>. <h4> RESULTADOS</h4>De las 300 muestras 151 fueron  positivas, como se puede ver en la tabla 1.     <p>     <center>TABLA 1. <b>Positividad  de las muestras estudiadas</b></center>    <center><table CELLPADDING=5 > <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="33%">Infecci&oacute;n  vaginal&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">     <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">      <center>%</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="33%">S&iacute;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">      <center>151</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">     <center>50,3</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="33%">No</td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">     <center>149</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">      <center>49,7</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="33%">Total</td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>300</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">     <center>100,0</center></td></tr>  </table></center>    <p>La tabla 2 evidencia la distribuci&oacute;n porcentual de  los diferentes microorganismos aislados en el estudio, tanto para el total de  pacientes, como para los casos positivos. En este estudio, <i>Candida sp</i> fue  el germen m&aacute;s aislado, con el 22,3 y el 44,4 %, seguido de VB, con el 19,7  y el 39,1 % y <i>Mycoplasma hominis</i>, con el 4,7 y el 9,3 % respectivamente;  otros microorganismos aislados en menor frecuencia fueron <i>Trichomona vaginalis</i>  (4,3 y 8,6 %), <i>Ureaplasma urealyticum</i> (3 y 6 %), <i>Neisseria gonorrhoeae  </i>(1,3 y 2,6 %) y otras bacterias aer&oacute;bicas como <i>Estafilococcus aureus,  Escherichia coli, Enterobacter aerogenes </i>y <i>Klebsiella.</i>     <p>     <center>TABLA  2. <b>Frecuencia de diagn&oacute;sticos microbiol&oacute;gicos en el grupo estudiado  y distribuci&oacute;n porcentual en el grupo con infecci&oacute;n</b></center>    <center><table CELLPADDING=5 >  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="25%">Diagn&oacute;stico&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>%</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="25%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>n = 300</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>n = 151</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="25%"><i>Candida sp</i></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>67</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">     <center>22,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>44,4</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="25%">Vaginosis bacteriana</td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>59</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">     <center>19,7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>39,1</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="25%"><i>Mycoplasma  hominis</i></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">     <center>14</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>4,7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">     <center>9,3</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="25%"><i>Trichomona vaginalis</i></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>13</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">     <center>4,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>8,6</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="25%"><i>Ureaplasma urealyticum</i></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">     <center>3,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>6,0</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="25%"><i>Neisseria gonorrhoeae</i></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">     <center>1,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>2,6</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="25%">Bacterias</td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>1,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="25%">      <center>2,6</center></td></tr> </table></center>    <p>La tabla 3 se&ntilde;ala la  distribuci&oacute;n por grupos et&aacute;reos y en ellos la frecuencia de VB;  el 68,3 % de las pacientes que acudieron a nuestro laboratorio para diagn&oacute;stico  de su leucorrea, estuvo en el grupo de 20 a 35 a&ntilde;os, y fue &eacute;ste  donde se encontr&oacute; la mayor incidencia de VB (61 %).     <p>     <center>TABLA 3.  <b>Distribuci&oacute;n del grupo estudiado seg&uacute;n diagn&oacute;stico de  vaginosis bacteriana y edad</b></center>    <center><table CELLPADDING=5 > <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP COLSPAN="4" WIDTH="57%">      <center>Vaginosis bacteriana</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="14%">Grupos de edades&nbsp;</td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="29%">      <center>S&iacute;</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="29%">     <center>No</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="29%">      <center>Total</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="14%">(a&ntilde;os)&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>%</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="14%">10-19</td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>5,1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>2,9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>10</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>3,3</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="14%">20-35</td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>36</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>61,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>169</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>70,1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>205</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>68,3</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="14%">36-45</td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>11</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>18,6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>39</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>16,2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>50</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>16,7</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="14%">M&aacute;s de  45</td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>15,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>26</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>10,8</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>35</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>11,7</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="14%">Total</td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>59</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>100,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>241</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>100,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <center>300</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <center>100,0</center></td></tr>  </table></center>    <center>X<sup>2</sup> = 2,234     <br>3 gL     <br>p = 0,5253</center>    <p>En  la tabla 4 se reporta la distribuci&oacute;n de pacientes con VB seg&uacute;n  g&eacute;rmenes asociados: en 11 casos <i>Candida sp</i> fue el microorganismo  m&aacute;s asociado (18,6 %), seguido por <i>Trichomona vaginalis</i> (5 casos  y 8,5 %); <i>Micoplasma hominis</i> se asoci&oacute; en el 3,4 % y <i>Ureaplasma  urealyticum</i> en el 1,7 %; en 40 casos no hubo asociaci&oacute;n microbiana.      ]]></body>
<body><![CDATA[<p>     <center>TABLA 4. <b>Distribuci&oacute;n de las pacientes con vaginosis bacteriana  seg&uacute;n microorganismos asociados</b></center>    <center><table CELLPADDING=5 >  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="33%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">      <center>%</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="33%">Microorganismos</td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">     <center>n = 59</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="33%">Ninguno</td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">     <center>40</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">      <center>67,8</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="33%"><i>Candida sp</i></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">      <center>11</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">     <center>18,6</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="33%"><i>Trichomona vaginalis</i></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>5</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">     <center>8,5</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="33%"><i>Mycoplasma hominis</i></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">     <center>3,4</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="33%"><i>Ureaplasma urealyticum</i></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">      <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="33%">     <center>1,7</center></td></tr>  </table></center>    <p>En la tabla 5 se distribuye el grupo de estudio por caracter&iacute;sticas  cl&iacute;nicas y presencia o no de VB; en los casos con vaginosis la leucorrea  gris blanca homog&eacute;nea fue la manifestaci&oacute;n cl&iacute;nica m&aacute;s  frecuente (52,5 %), la cual fue estad&iacute;sticamente significativa; sigui&oacute;  el dolor de bajo vientre (33,9 %), la leucorrea blanca no homog&eacute;nea (23,7  %) y la cervicitis (20,3 %); la leucorrea purulenta, el prurito y la disuria se  presentaron en 2,9 y 2 casos respectivamente. En el grupo de no vaginosis, los  s&iacute;ntomas y signos que predominaron fueron el prurito (33,6 %), la disuria  (19,1 %) y la leucorrea purulenta (16,6 %).     <p>     <center>TABLA 5. <b>Distribuci&oacute;n  del grupo estudiado seg&uacute;n diagn&oacute;stico de vaginosis bacteriana y  manifestaciones cl&iacute;nicas</b></center>    <center><table CELLPADDING=5 > <tr>  <td VALIGN=TOP WIDTH="13%">Manifestaciones cl&iacute;nicas&nbsp;</td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="25%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>S&iacute;</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="25%">     <center>No</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="25%">      <center>Total</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">&nbsp;</td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="13%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">&nbsp;</td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="13%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="25%">     <center>n  = 59</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="25%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>n = 241</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="25%">      <center>n = 300</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>p</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="13%">Leucorrea blanca no homog&eacute;nea</td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>14</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>23,7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>100</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>41,5</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>114</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>38,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>5,873 &acute;10-<sup>3</sup></center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="13%">Leucorrea  gris blanca homog&eacute;nea</td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>31</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>52,5</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>32</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>13,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>63</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>21,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>1,664 &acute;10-<sup>11</sup></center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="13%">Leucorrea purulenta</td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>3,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>40</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>16,6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>42</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>14,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>4,390 &acute;10-<sup>3</sup></center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="13%">Dolor  bajo vientre</td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>20</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>33,9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>82</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>34,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>102</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>34,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>0,4927</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="13%">Prurito</td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>15,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>81</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>33,6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>90</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>30,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>2,911 &acute; 10-<sup>3</sup></center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="13%">Cervicitis</td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>12</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>20,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>50</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>20,7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>62</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>20,7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>0,4724</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="13%">Dolor durante relaciones sexuales</td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>11</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>18,6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>50</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>20,7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>61</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>20,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>0,3595</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="13%">Disuria</td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>3,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>46</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>19,1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>48</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">     <center>16,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="13%">      <center>1,600 &acute;10-<sup>3</sup></center></td></tr> </table></center>    <p>En  la tabla 6, de los 114 casos en que se comprob&oacute; leucorrea blanca no homog&eacute;nea,  14 presentaron VB, de ellos 6 asociados a <i>Candida sp</i>, 2 a <i>Trichomona  vaginalis</i>, 1 a <i>Micoplasma hominis</i> y otro a <i>Ureaplasma urealyticum;</i>  63 pacientes tuvieron leucorrea gris blanca homog&eacute;nea, de ellos 31 casos  con VB, y 4 asociados con <i>Candida sp, Trichomona vaginalis</i> en 2, <i>Micoplasma  hominis</i> y <i>Ureaplasma urealyticum</i> en 1 paciente cada uno; en las 42  mujeres con leucorrea purulenta, 2 ten&iacute;an VB, no encontrando otros g&eacute;rmenes;  90 pacientes acudieron con prurito, en 9 se diagnostic&oacute; de VB, de ellos  3 casos ten&iacute;an <i>Candida sp;</i> en las 48 pacientes que presentaron disuria,  2 ten&iacute;an VB y de ellos 1 asociado con <i>Candida sp</i>; de las 102 mujeres  con dolor bajo vientre, en 20 se obtuvo el diagn&oacute;stico de VB, con 4 casos  asociados con <i>Candida sp </i>y 2 a <i>Trichomona vaginalis </i>; en 62 pacientes  se encontr&oacute; cervicitis; de ellos,12 tuvieron VB, asociadas 4 con <i>Candida  sp </i>y 1 caso a <i>Trichomona vaginalis</i>, otro a <i>Micoplasmahominis </i>y  otro a <i>Ureaplasma urealyticum.</i>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p>     <center>TABLA 6. <b>Distribuci&oacute;n  del grupo estudiado seg&uacute;n manifestaciones cl&iacute;nicas y vaginosis bacteriana  como diagn&oacute;stico &uacute;nico o asociado con otros microorganismos</b></center>    <center><table CELLPADDING=5 >  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP COLSPAN="6" WIDTH="50%">      <center>Vaginosis bacteriana con:</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">Manifestaciones&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">cl&iacute;nicas&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="17%">      <center>Vaginosis bacteriana</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="17%">      <center><i>Candida sp</i></center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="17%">      <center><i>Trichomona</i></center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="17%">      <center><i>M. hominis</i></center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="17%">      <center>U. <i>urealyticum</i></center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>Total</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>%</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">Leucorrea blanca</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">no homog&eacute;nea</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>114</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>14</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>12,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>6,5</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>1,7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>0,9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>0,9</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">Leucorrea gris blanca&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">homog&eacute;nea</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>63</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>31</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>49,2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>5,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>3,2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>1,6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>1,6</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">Leucorrea purulenta</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>42</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>3,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">Dolor bajo vientre</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>102</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>20</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>19,6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>3,9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>2,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>0,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>0,0</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">Prurito</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>90</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>10,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>3,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>0,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>0,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>0,0</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">Cervicitis</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>62</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>12</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>19,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>6,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>1,6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>1,6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>1,6</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">Dolor durante relaciones</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">&nbsp;</td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">sexuales</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>61</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>11</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>18,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>4,9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>3,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>0,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>0,0</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="8%">Disuria</td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>48</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>4,2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>2,1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>0,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>0,0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">      <center>0</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <center>0,0</center></td></tr>  </table></center>    <p>La tabla 7 muestra los g&eacute;rmenes aislados seg&uacute;n  la cl&iacute;nica de las pacientes, teniendo en cuenta el hallazgo de microorganismos  por separado. La leucorrea blanca no homog&eacute;nea fue m&aacute;s frecuente  en las pacientes con <i>Candida sp</i> (58,2 %) y <i>Ureaplasma urealyticum</i>  (88,9 %) y la leucorrea gris blanca homog&eacute;nea tuvo su mayor porcentaje  (52,5 %) en las pacientes con VB. La leucorrea purulenta se relacion&oacute; m&aacute;s  con los casos en los que se diagnostic&oacute; <i>Neisseria gonorrhoeae </i>(75  %), el dolor bajo vientre fue m&aacute;s com&uacute;n en aquellas que tuvieron  <i>Micoplasma hominis</i> (42,9 %), <i>Ureaplasma urealyticum </i>(55,6 %) y <i>Neisseria  gonorrhoeae </i>(50 %). El prurito fue m&aacute;s manifiesto en las pacientes  con<i> Candida sp</i> (32,8 %) y <i>Ureaplasma urealyticum </i>(33,3 %); en el  caso de la cervicitis, fue muy frecuente en aquellas pacientes con <i>Neisseria  gonorrhoeae </i>(75 %), <i>Micoplasma hominis</i> (50 %) y <i>Ureaplasma urealyticum</i>  (44,4 %).     <p>     <center>TABLA 7. <b>G&eacute;rmenes aislados en relaci&oacute;n  con las manifestaciones cl&iacute;nicas</b></center>    ]]></body>
<body><![CDATA[<center><table CELLPADDING=5 >  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%">Manifestaciones&nbsp;</td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">      <center>Total de pacientes</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">      <center>Vaginosis bacteriana</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">      <center><i>Candidasp</i></center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">      <center><i>Trichomonas</i> <i>vaginalis</i></center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">      <center><i>M</i></center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">     <center><i>U</i></center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">      <center><i>N</i></center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">&nbsp;</td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%">cl&iacute;nicas&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center><i>urealyticum</i></center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">&nbsp;</td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">      <center><i>hominis</i></center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center><i>gonorrhoeae</i></center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">      <center>Otras <i>bacterias</i></center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%"></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">      <center>n = 300</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">     <center>n  = 59</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">     <center>n = 67</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">      <center>n = 13</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">     <center>n  = 14</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">     <center>n = 9</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">      <center>n = 4</center></td><td VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="12%">     <center>n =  4</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%"></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>%</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>No.</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>%</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%">Leucorreablanca no     <br>homog&eacute;nea</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>114</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>38</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>14</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>23,7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>39</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>58,2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>23,1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>42,8</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>8</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>88,9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>25</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%">Leucorreagrisblancahomog&eacute;nea</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>63</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>21</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>31</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>52,5</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>13</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>19,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>15,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>21,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>25</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>-</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%">Leucorrea purulenta</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>42</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>14</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>3,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>5</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>7,5</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>7,7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>7,1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>11,1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>75</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>50</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%">Dolor bajo vientre</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>102</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>34</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>20</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>33,9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>22</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>32,8</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>15,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>42,9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>5</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>55,6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>50</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>75</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%">Prurito</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>90</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>30</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>15,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>22</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>32,8</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>23,1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>7,1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>33,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>25</center></td></tr> <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%">Cervicitis</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>62</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>20,7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>12</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>20,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>17</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>25,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>15,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>7</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>50</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>44,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>75</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>50</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%">Dolor durante relacionessexuales</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>61</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>20,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>11</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>19,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>20</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>29,9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<center>23,1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>21,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>33,3</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>50</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>25</center></td></tr>  <tr> <td VALIGN=TOP WIDTH="6%">Disuria</td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>48</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>16</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>2</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>3,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>16</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>23,9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>-</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>6</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>42,9</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<center>44,4</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>25</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">     <center>1</center></td><td VALIGN=TOP WIDTH="6%">      <center>25</center></td></tr> </table></center><h4> DISCUSI&Oacute;N</h4>Se conoce  que cuando se realizan los estudios microbiol&oacute;gicos se puede llegar hasta  el 95 % del diagn&oacute;stico etiol&oacute;gico de la leucorrea (como se muestra  en la tabla 1), la positividad del presente estudio fue del 50,3 %. Autores como  <i>Mayoud y otros </i>y <i>Chandeying y otros</i> en sus estudios alcanzaron 68  y 60 %; la positividad m&aacute;s baja en la presente investigaci&oacute;n puede  estar condicionada por el hecho de que no se estudiaron g&eacute;rmenes que frecuentemente  causan leucorrea como <i>Chlamydia trachomatis</i> y <i>Herpes simple</i>.<sup>7,8</sup>      <p>Si analizamos la distribuci&oacute;n porcentual de los diferentes microorganismos  aislados en el estudio (tabla 2) los m&aacute;s frecuentes fueron <i>Candida sp</i>.,  VB y <i>Mycoplasma hominis</i>. Al comparar estos resultados con otros reportados  en la literatura, vemos que autores como <i>Schneider</i> y otros encontraron  29 % de vaginosis, 21 % de<i> Candida sp</i>, 4 % de <i>Trichomona vaginalis</i>  y C<i>hlamydia trachomatis </i>y<i> </i>0,4 % de <i>Neisseria gonorrhoeae. P&eacute;rez</i>  por su parte hall&oacute; el 22,3 % de <i>Candida sp</i>; <i>Gardner</i> y <i>Dukes,</i>  en estudios de 539 y 1 204 pacientes, obtuvieron frecuencias de VB entre 13,3  y 14 %; <i>Thomason</i> y <i>Hill</i> por su parte encontraron vaginosis en el  23 y 37 %, respectivamente; en el presente estudio la frecuencia de vaginosis  fue de 19,7 % cifra que corresponde a las halladas por otros autores, que oscilan  entre el 13 a el 37 %, es de notar que en esa oscilaci&oacute;n influyen grandemente  el tipo de paciente incluida en el trabajo, as&iacute; como el tama&ntilde;o del  estudio en cuesti&oacute;n.<sup>9-12</sup>     <p>Cuando comparamos la frecuencia  de VB encontrada seg&uacute;n grupos de edades, en el presente trabajo el de mayor  frecuencia fue el de 20 a 35 a&ntilde;os, lo cual concuerda con autores como <i>Tschoudomirova</i>  y <i>P&eacute;rez</i>.<sup>10,13</sup> Estos resultados pueden estar dados por  el incremento de las relaciones sexuales en este grupo et&aacute;reo, ya que la  ocurrencia de esta enfermedad se ha relacionado de manera directamente proporcional  con esta actividad.     <p>Al analizar los g&eacute;rmenes asociados con el s&iacute;ndrome  de VB, (tabla 4) <i>Candida sp</i>, fue el microorganismo m&aacute;s asociado,  coincidiendo con ser el m&aacute;s diagnosticado en este estudio, seguido por  <i>Trichomona vaginalis</i> y micoplasmas urogenitales; este resultado coincide  con otros estudios donde estos g&eacute;rmenes han sido los m&aacute;s asociados  a la VB, como el de <i>P&eacute;rez y otros.</i><sup>10</sup>     <p><i>Amsel</i>  y <i>Botella</i><sup>14,15</sup> son autores que se&ntilde;alan la presencia de  una leucorrea gris blanco homog&eacute;nea como la manifestaci&oacute;n m&aacute;s  frecuentemente asociada con la VB, lo cual coincide con los resultados de este  estudio (tabla 5) en el cual se present&oacute; en m&aacute;s de la mitad de los  casos, y se encontraron diferencias estad&iacute;sticamente significativas entre  &eacute;stas y los casos en que no se diagnostic&oacute; VB. Fueron tambi&eacute;n  manifestaciones frecuentes el dolor bajo vientre, la leucorrea blanca no homog&eacute;nea  y la cervicitis, las que han sido reportadas en proporciones similares por estos  mismos autores. Sin embargo, autores como <i>Tshoudomirova</i> y otros<sup>13</sup>  no encontraron s&iacute;ntomas relacionados con la VB, s&oacute;lo la presencia  de una descarga vaginal homog&eacute;nea al examen f&iacute;sico. Otras manifestaciones  menos frecuentes como la leucorrea purulenta, el prurito y la disuria pudieran  estar en relaci&oacute;n con los otros microorganismos asociados.     <p>Cuando analizamos  la distribuci&oacute;n de los casos seg&uacute;n manifestaciones cl&iacute;nicas  y VB como diagn&oacute;stico &uacute;nico o asociado con otros microorganismos  (tabla 6), la leucorrea gris blanca homog&eacute;nea, fue la que predomin&oacute;  en las pacientes con esta enfermedad (49,2 %). Este hallazgo ha sido encontrado  por otros autores como <i>Howard</i> y otros,<sup>16</sup> los cuales se&ntilde;alan  a &eacute;sta como la manifestaci&oacute;n cl&iacute;nica m&aacute;s frecuente  de la misma, tal es as&iacute; que constituye uno de los criterios diagn&oacute;sticos  de esta enfermedad. Fue infrecuente la leucorrea blanca no homog&eacute;nea en  los casos con VB (12,3 %) (hecho que se ha planteado por autores como <i>Melnick,  Adelberg</i> y <i>Jawetz</i>,<sup>13</sup> de ellos casi la mitad se asoci&oacute;  con <i>Candida sp </i>por lo que se plantea que puede ser este microorganismo  el causante de dicha manifestaci&oacute;n cl&iacute;nica en el grupo de pacientes  en cuesti&oacute;n. La leucorrea purulenta, el prurito y la disuria fueron reportados  en bajos porcentajes y estos 2 &uacute;ltimos los relacionados con <i>Candida  sp</i>. El dolor bajo vientre, la coitalgia y la cervicitis no fueron muy manifiestos  en las pacientes con VB, ni en &eacute;stas se presentaron gran asociaci&oacute;n  con otros microorganismos, los estados dolorosos pudieran ser resultantes de procesos  cr&oacute;nicos de inflamaci&oacute;n pelviana donde no existe mucha positividad  en los estudios microbiol&oacute;gicos del tracto genital inferior, o causados  por afecciones incluso no gine-col&oacute;gicas; tambi&eacute;n pudieran coincidir  con otros microorganismos como<i> Neisseria gonorrhoeae</i> y <i>Chlamydia trachomatis</i>.<sup>15,18</sup>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p>En la tabla 7 cuando se analizan las manifestaciones cl&iacute;nicas de las  pacientes, teniendo en cuenta el hallazgo de microorganismos por separado, la  leucorrea blanca no homog&eacute;nea fue m&aacute;s frecuente en las paciente  con <i>Candida sp</i> (58,2 %) hecho &eacute;ste ya planteado por autores como  <i>Botella</i> y <i>Melnick</i>,<sup>15,17 </sup>tambi&eacute;n este tipo de leucorrea  se asoci&oacute; con <i>Ureaplasma urealyticum</i> (88,9 %), pero en el caso de  este &uacute;ltimo microorganismo. El resultado estuvo influido porque de las  9 pacientes, en 8 estuvieron asociados con<i> Candida sp</i>. La leucorrea gris  blanca homog&eacute;nea tuvo su mayor por ciento (52,5) en las pacientes con VB,  lo cual coincide con lo encontrado por<i> Amsel </i>y <i>Howard</i>,<sup>14,16</sup>  que como ya se ha mencionado que es uno de los criterios diagn&oacute;sticos de  la enfermedad. La leucorrea purulenta se relacion&oacute; m&aacute;s con los casos  en los que se diagnostic&oacute; <i>Neisseria gonorrhoeae</i> (75 %), el dolor  bajo vientre fue m&aacute;s com&uacute;n en aqu&eacute;llas que tuvieron <i>Mycoplasma  hominis</i> (42,9 %), <i>Ureaplasma urealyticum </i>(55,6 %) y <i>Neisseria gonorrhoeae</i>  (50 %), lo que es similar a lo descrito por <i>Eschenbach </i>y <i>Jorge,</i><sup>9,20</sup>  en este estudio el prurito fue una manifestaci&oacute;n frecuente, en las pacientes  con <i>Candida sp</i> (32,8 %) y <i>Trichomona vaginalis </i>(23,1 %), lo cual  coincide con otros resultados en la literatura revisada (<i>Eckert</i> y <i>Botella</i>),<sup>15,16</sup>  tambi&eacute;n este s&iacute;ntoma se relacion&oacute; con <i>Ureaplasma urealyticum</i>  (33,3 %), debido a lo explicado en relaci&oacute;n con la asociaci&oacute;n con  <i>Candida sp</i>. La cervicitis se asoci&oacute; con la presencia de <i>Neisseria  gonorrhoeae </i>(75 %) y micoplasmas urogenitales<i>: Mycoplasma hominis (</i>50  %), <i>Ureaplasma urealyticum</i> (44,4 %), lo que se asemeja a lo hallado por  <i>Paavonen</i>,<sup>21</sup> estos 2 microorganismos tambi&eacute;n estuvieron  relacionados con la disuria en el 42,9 y 44,4 % respectivamente. En gran parte  de los casos es dif&iacute;cil de interpretar la cl&iacute;nica, debido a las  asociaciones de g&eacute;rmenes. <h4> SUMMARY</h4>300 vaginal exudates from patients  that attended the gynecology department for suffering from leukorrhea were studied.  50.3% of the studied samples were positive. Candida sp. was the most isolated  microorganism, accounting for 22,3%; followed by bacterial vaginosis (BV), l9,7%;  and Mycoplasma hominis, 4,7%. BV was more frequently diagnosed in the group aged  20-35. The homogeneous white grayish leukorrhea was the most frequent clinical  manifestatoin in those cases with BV. Candida sp. and Trichomonas vaginalis were  the microorganisms that associated the most with BV.     <p>Subject headings: <b>LEUKORRHEA/diagnosis;  VAGINOSIS, BACTERIAL</b> <h4> REFERENCIAS BIBLIOGR&Aacute;FICAS</h4><ol>     <li>  Gelbart SM. Current concepts: Bacterial Vaginosis. Kalamazoo Mich: The Upjoln  Company, 1990.</li>    <li> Reuni&oacute;n de especialistas. Leucorrea. Perfil M&eacute;dico.  1997;3(7):11-26.</li>    <li> Campos JM, McNamara AM, Howard B. Specimen Collection  and Processing. In: Clinical and Pathogenic Microbiology. 2<sup>nd</sup> ed. Editorial  Mosby. 1987:230-31.</li>    <li> Hillier F. Association between bacterial vaginosis  and preterm delivery of a low-birth weight infant. N Engl J. Med 1995:333:1737.</li>    <li>  Thomason JL, Gelbart SM, Scaglione NJ. Bacterial Vaginosis: current review with  indications for asymptomatic therapy. Am J Obstet Gynecol. 1991;165:1210-7.</li>    <li>  Informe Anual. Laboratorio de Microbiolog&iacute;a. Hospital "Ram&oacute;n Gonz&aacute;lez  Coro". Datos sin publicar.</li>    <li> Mayoud P. Risk scores to detect cervical infections  in urban antenatal clinic attenders in Mwanza, Tanzania. Sex Transm Infect. 1998;74.</li>    <li>  Chandeying V. Evaluation of two clinical protocols for the management of women  with vaginal discharge in southern Thailand. Sex Transm Infect. 1998;74(3):194-201.</li>    ]]></body>
<body><![CDATA[<li>  Schneider. Screening for sexually transmited diseases in rural southem african  women. Sex Transm Infect. 1998;suppl 1:147-152.</li>    <li> P&eacute;rez S. Tesis  para optar por el t&iacute;tulo de especialista en Microbiolog&iacute;a: Diagn&oacute;stico  bacteriol&oacute;gico de Gardnerella vaginalis en la vaginitis inespec&iacute;fica.  Hospital "Ram&oacute;n Gonz&aacute;lez Coro". 1986.</li>    <li> Gardner HL, Dukes  CD. Haemophilus vaginalis vaginitis: a newly defined specific infection previously  classificated "nonspecific" vagi-nitis. Am J Obstet Gynecol. 1955;69:962-76.</li>    <li>  Thomason JL, Schreckenberger PC, Spellacy WN. Clinical and Microbiological characterizacion  of patients with nonspecific vaginosis associated with motile curved anaerobic  rods. J Infect Dis 1984;149:801-9.</li>    <li> Tschoudomirova K, Stanilova M, Garov  V. Clinical manifestation and diagnosis of bacterial vaginosis in a clinic of  sexually transmitted diseases. Folia Med (Plovdiv). 1998;40(1):36-40.</li>    <li>  Amsel R. Nonspecific vaginitis: diagnostic criteria and microbiologic and epidemiologic  associations. Am J Med. 1983;74:14-22.</li>    <li> Botella J. Las Enfermedades de  Transmisi&oacute;n Sexual en la mujer. 1988.</li>    <li> Howard B y col. Clinical  and Pathological Microbiology 2<sup>nd</sup> Edit, 1994.</li>    <li> Melnick J. Adelberg  E, Jawetz E. Manual de Microbiolog&iacute;a M&eacute;dica. 1994.</li>    <li> Eckert  LO. Vulvovaginal candidiasis: clinical manifestation, risk factors, management  algorithm. Obstet Gynecol 1998;92(5):757-65.</li>    ]]></body>
<body><![CDATA[<li> Eschenbach D y col. History  and review of bacterial vaginosis. Am J Obstet Gynecol. 1993;160:441-5.</li>    <li>  Jorge O. Trabajo de Diploma: Aislamiento e identificaci&oacute;n de Mycoplasma  en muestras endocervicales, 1989.</li>    <li> Paavonen S y col. Etiology of cervical  inflammation. Am J Obstet Gynecol. 1994;161:216-25.</li>    <br>&nbsp;    </ol>Recibido:  21 de abril del 2000. Aprobado: 4 de mayo del 2000.     <br>Dra. <i>Cecilia Ortiz  Rodr&iacute;guez</i>. Hospital Ginecoobst&eacute;trico "Ram&oacute;n Gonz&aacute;lez  Coro", 21 entre 4 y 6, El Vedado, Ciudad de La Habana, Cuba.     <br>&nbsp;     <p><a NAME="*"></a><sup>1</sup>  Especialista de I Grado en Microbiolog&iacute;a.     <br><sup>2</sup> Especialista  de II Grado en Microbiolog&iacute;a. Profesora Auxiliar.     <br><sup>3</sup> Especialista  de I Grado en Microbiolog&iacute;a. Master en Bacteriolog&iacute;a-Micolog&iacute;a      ]]></body>
<body><![CDATA[ ]]></body>
</article>
