<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0864-2125</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Cubana de Medicina General Integral]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev Cubana Med Gen Integr]]></abbrev-journal-title>
<issn>0864-2125</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[ECIMED]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0864-21251997000500003</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Grado de conocimiento sobre algunas cuestiones técnicas de la lactancia materna]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hernández Cisneros]]></surname>
<given-names><![CDATA[Freddie]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[López del Castillo Vázquez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Adolfo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[López del Castillo Vázquez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ramiro]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Marzo Columbie]]></surname>
<given-names><![CDATA[Madelín]]></given-names>
</name>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Instituto Superior de Ciencias Médicas de Camagüey  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Policlínico Comunitario Centro. Camagüey  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>10</month>
<year>1997</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>10</month>
<year>1997</year>
</pub-date>
<volume>13</volume>
<numero>5</numero>
<fpage>429</fpage>
<lpage>433</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0864-21251997000500003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0864-21251997000500003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0864-21251997000500003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Se realizó un estudio de corte transversal con 2 grupos de madres de lactantes con el fin de identificar el grado de conocimiento sobre algunas cuestiones técnicas de la lactancia materna. El grupo de estudio se constituyó con 29 madres atendidas por 6 consultorios del médico de la familia del Policlínico Comunitario Centro de Camagüey y el grupo testigo por igual número de madres de lactantes no pertenecientes a esta área de salud y cuyos hijos se encontraban ingresados en ese momento en el Hospital Pediátrico Provincial. A ambos grupos se les aplicó un modelo de encuesta con variables seleccionadas y se procesan los datos obtenidos de forma manual. Los resultados más importantes obtenidos fueron: un predominio de madres adolescentes en el grupo testigo con un mayor grado de conocimiento en el grupo de estudio acerca de la rotación de los pechos, el horario de las tetadas, la realización de la expresión de las mamas y la utilización de otros alimentos, con evidentes fallos en los 2 grupos de la educación a impartir en la consulta de puericultura prenatal. Se concluyó que en ambos grupos hay que mejorar el grado de conocimiento sobre estas cuestiones técnicas, y también, la educación sanitaria que se debe impartir en dicha consulta.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[A cross-sectional study with two groups of nursing mothers was conducted aimed at identifyng their degree of knowledge about some technical questions of breast feefindg. The case-base study was composed of 29 mothers who were attended at 6 family physician's offices of the central Community Policlinic in Camagüey; whereas the control group consisted of the same number of nursing mother, whose children were admitted in the Provincial Pediatric Hospital at that time, eventhough they were not from the same health area. A survey with selected variables was applied to both groups and the datra obtained were manually processed. The most important results were: a predominance of adolecent mother in the control group, and a higher level of knowledge in the case base study as to breast rotation, the time of breastfeeds, the breast expression, and the use of other foods. The education to be taugth at the prenatal puericulture office visit was defficient in both group, as well as the health education they receive.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[LACTANCIA MATERNA]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[CONOCIMIENTOS]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[ACTITUDES Y PRACTICA]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[MEDICOS DE LA FAMILIA]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[ATENCION PRIMARIA DE SALUD]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[PROMOCION DE LA SALUD]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[MADRES]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[RECOLECCION DE DATOS]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[BREAST FEEDING]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[KNOWLEDGE]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[ATTITUDES]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[PRACTICES]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[PHYSICIANS]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[FAMILY]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[PRIMARY HEALTH CARE]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[HEALTH PROMOTION]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[MOTHERS]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[DATA COLLECTION]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <H5>&nbsp;</H5>     <P></P> <H2>Grado de conocimiento sobre algunas cuestiones t&eacute;cnicas de la lactancia materna</H2>     <P><A HREF="#cita"><I>Freddie Hern&aacute;ndez Cisneros,<SUP>1</SUP> Adolfo L&oacute;pez del Castillo V&aacute;zquez,<SUP>1</SUP> Ramiro L&oacute;pez del Castillo V&aacute;zquez<SUP>2</SUP> y Madel&iacute;n Marzo Columbie<SUP>2</sup></I></A>     <BR> &nbsp; </P>     <P>RESUMEN: Se realiz&oacute; un estudio de corte transversal con 2 grupos de madres de lactantes con el fin de identificar el grado de conocimiento sobre algunas cuestiones t&eacute;cnicas de la lactancia materna. El grupo de estudio se constituy&oacute; con 29 madres atendidas por 6 consultorios del m&eacute;dico de la familia del Policl&iacute;nico Comunitario Centro de Camag&uuml;ey y el grupo testigo por igual n&uacute;mero de madres de lactantes no pertenecientes a esta &aacute;rea de salud y cuyos hijos se encontraban ingresados en ese momento en el Hospital Pedi&aacute;trico Provincial. A ambos grupos se les aplic&oacute; un modelo de encuesta con variables seleccionadas y se procesan los datos obtenidos de forma manual. Los resultados m&aacute;s importantes obtenidos fueron: un predominio de madres adolescentes en el grupo testigo con un mayor grado de conocimiento en el grupo de estudio acerca de la rotaci&oacute;n de los pechos, el horario de las tetadas, la realizaci&oacute;n de la expresi&oacute;n de las mamas y la utilizaci&oacute;n de otros alimentos, con evidentes fallos en los 2 grupos de la educaci&oacute;n a impartir en la consulta de puericultura prenatal. Se concluy&oacute; que en ambos grupos hay que mejorar el grado de conocimiento sobre estas cuestiones t&eacute;cnicas, y tambi&eacute;n, la educaci&oacute;n sanitaria que se debe impartir en dicha consulta. </P>     <P>Descriptores DeCS: LACTANCIA MATERNA; CONOCIMIENTOS, ACTITUDES Y PRACTICA; MEDICOS DE LA FAMILIA; ATENCION PRIMARIA DE SALUD; PROMOCION DE LA SALUD; MADRES/educaci&oacute;n; RECOLECCION DE DATOS.</P>     <P>La leche materna es considerada como la mejor y m&aacute;s completa fuente de nutrientes en los primeros meses de vida en la especie humana,<SUP>1</SUP> sin embargo, llama mucho la atenci&oacute;n el hecho parad&oacute;jico del abandono de su pr&aacute;ctica en el ser humano,<SUP>2-4</SUP> provocado en gran medida por la gran diversidad de tipos de leche y de sus derivados industriales, as&iacute; como su amplia comercializaci&oacute;n, conjuntamente con factores biosocioculturales.<SUP>4,5</SUP> </P>     <P>Muy poco se ha escrito en relaci&oacute;n con la influencia que el conocimiento de algunas cuestiones relacionadas con la t&eacute;cnica de este tipo de lactancia tengan que ver con dicho abandono, si bien esto no constituye el factor de mayor peso, tiene su repercusi&oacute;n, que corresponde al binomio del m&eacute;dico y la enfermera de la familia el trabajo educativo correspondiente dirigido a solucionar esta dificultad, hecho que nos motiv&oacute; a la realizaci&oacute;n de esta investigaci&oacute;n. </P> <H4>M&eacute;todos</H4>     <P>Se realiz&oacute; un estudio de corte transversal dirigido a comprobar el grado de conocimiento sobre algunas cuestiones t&eacute;cnicas de la lactancia materna (LM) en 2 grupos de madres: un grupo de estudio formado por 29 madres de lactantes atendidos por 6 consultorios del m&eacute;dico de la familia del Policl&iacute;nico Comunitario Centro del municipio Camag&uuml;ey y un grupo testigo o de comparaci&oacute;n, formado tambi&eacute;n por 29 madres de lactantes no atendidos por esta &aacute;rea de salud y que se encontraban en ese momento ingresadas, por distintas causas, en el Hospital Pedi&aacute;trico Provincial de Camag&uuml;ey. Ambos grupos fueron seleccionados de una forma aleatoria simple (m&eacute;todo del sorteo) y se aparearon seg&uacute;n relaci&oacute;n 1:1; se desarroll&oacute; este estudio durante el trimestre de enero a marzo de 1994. </P>     <P>La fuente primaria de datos estuvo representada por las historias de salud de las familias de cada consultorio seleccionado y por el libro registro de ingresos de dicho hospital. </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>A ambos grupos se les aplic&oacute; un modelo de encuesta con variables seleccionadas, para luego procesar los datos obtenidos de forma manual, utilizando una calculadora marca SHARP y se presentaron los resultados en forma de tablas. </P> <H4>Resultados</H4>     <P>En la tabla 1 se muestra como las madres menores de 20 a&ntilde;os predominaron en el grupo testigo, con una relaci&oacute;n de casi 2:1, y no existieron diferencias importantes en el resto de los grupos. Ha sido demostrado en otros estudios que los factores socioambientales y culturales de la madre adolescente aumentan el riesgo de su hijo, por lo tanto la pr&aacute;ctica de la LM reviste especial importancia en ella.<SUP>6,7</SUP> </P>     <P ALIGN="CENTER">TABLA 1. <B>Distribuci&oacute;n por grupos de edades</b></P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=0 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=499> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Edad (en a&ntilde;os)&nbsp;</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Grupo de estudio</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Grupo testigo</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Menos de 20</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">14</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">7</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">24</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>21 a 30</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">18</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">62</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">55</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>31 a 40</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">21</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">18</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>41 a 49</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Total</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">29</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">100</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">29</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">100</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">Fuente: Encuesta.</P>     <P>Acerca de la opini&oacute;n sobre la mejor leche para alimentar al ni&ntilde;o, ambos grupos se comportaron de forma muy similar (93 y 96 % respectivamente) en su respuesta, aunque todav&iacute;a existen casos aislados de madres que desconocen el verdadero valor de la LM en la alimentaci&oacute;n del ni&ntilde;o, por lo que hay que seguir insistiendo en la promoci&oacute;n de &eacute;sta. La elocuencia y persistencia de las personas que promueven este tipo de lactancia han convencido por igual a los trabajadores de la salud y a las madres bien preparadas e informadas de que, indiscutiblemente, lo mejor es la leche humana.<SUP>8</SUP> </P>     <P>En cuanto a la rotaci&oacute;n de los pechos en cada tetada, tambi&eacute;n ambos grupos mostraron una informaci&oacute;n correcta muy similar (62 y 60 %) aunque todav&iacute;a del 38 al 40 % utilizan una rotaci&oacute;n incorrecta, hecho que puede influir negativamente en el llenado adecuado de las mamas y por lo tanto en la incidencia del destete precoz. Despu&eacute;s de que haya quedado establecida la cantidad de leche disponible por la madre, pueden alternarse ambos pechos en sucesivas tomas y el ni&ntilde;o quedar&aacute; satisfecho.<SUP>9</SUP> </P>     <P>En la tabla 2 aparece el comportamiento en el horario establecido para la LM, n&oacute;tese c&oacute;mo &eacute;ste fue correcto en el 93 % del grupo de estudio y en el 86 % del grupo testigo (el 7 y el 14 % respectivamente, en ambos grupos, que empleaban un horario incorrecto). Si se le da al ni&ntilde;o la oportunidad de comer por libre demanda, querr&aacute; mamar de 10 a 20 veces al d&iacute;a. No hay nada extra&ntilde;o en esto, s&oacute;lo demuestra que el ni&ntilde;o est&aacute; despertando al mundo y necesita sentirse seguro de que a&uacute;n obtiene ternura y mimos, ahora que ha dejado el ambiente tibio y cadencioso de la matriz. A medida que el ni&ntilde;o va creciendo, el patr&oacute;n de su alimentaci&oacute;n tendr&aacute; que ser un convenio entre las necesidades del ni&ntilde;o y de la madre.<SUP>8</SUP> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">TABLA 2. <B>Horario</b></P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=0 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=499> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Grupo de estudio</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Grupo testigo</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Correcto</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">27</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">93</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">25</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">86</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Incorrecto</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">2</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">7</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">14</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Total</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">29</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">100</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">29</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">100</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">Fuente: Encuestas.</P>     <P>Una cuesti&oacute;n important&iacute;sima es lograr el vaciado completo de las mamas despu&eacute;s de la tetada, pues esto constituye el &uacute;nico est&iacute;mulo satisfactorio conocido para la adecuada secreci&oacute;n de la leche de mujer,<SUP>8-10</SUP> por lo que es sumamente importante completar su vaciamiento, despu&eacute;s de la tetada, por medios artificiales, o sea, el orde&ntilde;o manual o mec&aacute;nico. En la tabla 3 se ilustra c&oacute;mo el 70 % de las madres, en el grupo de estudio, realiz&oacute; &eacute;ste; en el grupo testigo se not&oacute; una sensible diferencia, con un an&eacute;mico al 30 % en este proceder. N&oacute;tese como el 30 y el 70 % respectivamente, en ambos grupos, no realizaron el orde&ntilde;o. </P>     <P ALIGN="CENTER">TABLA 3. <B>Orde&ntilde;o</b></P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=0 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=499> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">Grupo de estudio</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Grupo testigo</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Se realiza</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">20</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">70</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">30</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>No se realiza</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">9</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">30</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">20</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">70</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Total</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">29</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">100</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">29</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">100</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">Fuente: Encuestas.</P>     <P>En la tabla 4 se muestra c&oacute;mo el 35 % de las madres del grupo de estudio utiliz&oacute; otro alimento adem&aacute;s del pecho, contra un 40 % en el grupo testigo, o sea, se introdujo otro alimento antes de tiempo. Investigaciones recientes han permitido determinar que los beneficios de la LM aumentan cuando el lactante es amamantado exclusivamente durante los primeros 6 meses de vida, o sea, que no se le aporte ning&uacute;n otro alimento l&iacute;quido o s&oacute;lido.<SUP>11</SUP> </P>     <P ALIGN="CENTER">TABLA 4. <B>Utilizaci&oacute;n de otro nutriente adem&aacute;s del pecho</b></P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=0 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=499> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Grupo de estudio</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Grupo testigo</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>S&iacute;</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">10</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">35</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">11</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">40</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>No</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">19</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">65</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">18</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">60</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Total</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">29</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">100</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">29</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">100</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">Fuente: Encuestas.</P>     <P>Por &uacute;ltimo, est&aacute; bien normado<SUP>12</SUP> que la consulta de puericultura prenatal debe ofertarse a la embarazada a partir de las 28 semanas de edad gestacional, en ella el m&eacute;dico y la enfermera deben orientar a la madre sobre los aspectos fisiol&oacute;gicos de la LM, y hacer hincapi&eacute; en combatir aquellos factores que de acuerdo con la experiencia son causas de fracaso de &eacute;sta, entre ellos se han identificado los siguientes: la hipogalactia fisiol&oacute;gica, el reflejo de succi&oacute;n degluci&oacute;n y la diarrea transicional del reci&eacute;n nacido. En la tabla 5 aparecen los siguientes resultados: </P>     <P ALIGN="CENTER">TABLA 5. <B>Causas m&aacute;s frecuentes de abandono de la lactancia materna</b></P>     <P ALIGN="CENTER">    ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><TABLE CELLSPACING=0 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=499> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Grupo de estudio</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Grupo testigo</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Hipogalactia fisiol&oacute;gica</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">-</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Reflejo succi&oacute;n degluci&oacute;n</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">30</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">10</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">35</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Diarrea transicional del reci&eacute;n nacido</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">12</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">40</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">12</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">40</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">Fuente: Encuestas.</P>     <P>Hipogalactia fisiol&oacute;gica: ninguna madre, en ambos grupos, conoc&iacute;a nada al respecto de la misma, por lo que se identific&oacute; err&oacute;neamente con el hecho de "sec&aacute;rsele los pechos". </P>     <P>Reflejo de succi&oacute;n degluci&oacute;n: el 9 % de las madres del grupo de estudio y el 10 % del grupo testigo conoc&iacute;an algo con respecto a &eacute;ste. Como puede apreciarse el 90 % o m&aacute;s desconoc&iacute;an las caracter&iacute;sticas de este reflejo, con falsa identificaci&oacute;n de que "el ni&ntilde;o se queda con hambre". </P>     <P>Diarrea transicional del reci&eacute;n nacido: el 60 % de madres en ambos grupos desconoc&iacute;an acerca de este hecho, al que identificaban como que "la leche de pecho le hace mal al ni&ntilde;o".     <BR> &nbsp; </P><DIR>  <B>    <P>SUMMARY: A cross-sectional study with two groups of nursing mothers was conducted aimed at identifyng their degree of knowledge about some technical questions of breast feefindg. The case-base study was composed of 29 mothers who were attended at 6 family physician's offices of the central Community Policlinic in Camag&uuml;ey; whereas the control group consisted of the same number of nursing mother, whose children were admitted in the Provincial Pediatric Hospital at that time, eventhough they were not from the same health area. A survey with selected variables was applied to both groups and the datra obtained were manually processed. The most important results were: a predominance of adolecent mother in the control group, and a higher level of knowledge in the case base study as to breast rotation, the time of breastfeeds, the breast expression, and the use of other foods. The education to be taugth at the prenatal puericulture office visit was defficient in both group, as well as the health education they receive.</P></B>      <P>Subject headings:<B> BREAST FEEDING; KNOWLEDGE, ATTITUDES, PRACTICES, PHYSICIANS, FAMILY; PRIMARY HEALTH CARE; HEALTH PROMOTION; MOTHERS/education; DATA COLLECTION.</b></P></DIR>  <H4>Referencias bibliogr&aacute;ficas</H4> <OL>      <!-- ref --><LI>P&eacute;rez Guirado N, Sarmiento Brooks G, Mui-&ntilde;o L&oacute;pez MC. La lactancia materna. Fac-tores biosociales que inciden en un &aacute;rea de salud atendida por el m&eacute;dico de la familia. Rev Cubana Med Gen Integr 1989; 5(2):178-85.</LI>    <!-- ref --><LI>Gonz&aacute;lez Delgado JB. El aspecto social en el fracaso de la lactancia materna. Rev Cubana Pediatr 1983; 55(2):193-9.</LI>    <!-- ref --><LI>River&oacute;n Corteguera R, M&aacute;s Lago P, Gonz&aacute;lez Fern&aacute;ndez M, Zarragoit&iacute;a Rodr&iacute;guez O, Comellas M, Torres J. Diarrea por Rotavirus y Lactancia Materna. Rev Cubana Pediatr 1989; 61(2):189-98.</LI>    <!-- ref --><LI>Cu&eacute;llar MC, Figueroa Hern&aacute;ndez R, Ramos Di&eacute;guez MJ, Vald&eacute;s Gonz&aacute;lez O, Gonz&aacute;lez Leiva M. Lactancia materna. Algunos factores que promueven el destete precoz. Rev Cubana Med Gen Integr 1989; 5(1):7-18.</LI>    <!-- ref --><LI>Canetti J, Consuegre E, Sarracino L. Estudio sobre informaci&oacute;n popular en lactancia materna en el Policl&iacute;nico Integral Docente "Playa". Rev Cubana Med Gen Integr 1987; 3(3):7-12.</LI>    <!-- ref --><LI>Rodr&iacute;guez Dom&iacute;nguez P, Repoll I. La maternidad temprana. Algunos aspectos psicosociales y socioambientales. Rev Cubana Obstet Ginecol 1982;1(3):285-96.</LI>    <!-- ref --><LI>Vald&eacute;s D&iacute;az J, Herrera E, Mu&ntilde;oz J. Lactancia materna y madre adolescente. Rev Cubana Pediatr 1990;62(4):560-5.</LI>    <!-- ref --><LI>Helsing E, Savage King F. Gu&iacute;a pr&aacute;ctica para una buena lactancia. M&eacute;xico:Ed. Pax-M&eacute;xico, 1989:13.</LI>    <!-- ref --><LI>Vaughn V, Mc Kay J, Nelson W. Tratado de Pediatr&iacute;a. La Habana: Ed. Cient&iacute;fico-T&eacute;cnica 1981;t1:166.(Edici&oacute;n Revolucionaria).</LI>    <!-- ref --><LI>Cruz Hern&aacute;ndez M, Argem&iacute; Renom J, Bueno S&aacute;nchez M. Pediatr&iacute;a. 4a ed. Barcelona:Ed. Romargraf, 1976: 379-93.</LI>    <!-- ref --><LI>_____: Declaraci&oacute;n de Innocenti. Rev Cubana Med Gen Integr 1993;9(1):4-6.</LI>    <!-- ref --><LI>C&oacute;rdova L, Cabezas E, Meizoso E. Orientaciones metodol&oacute;gicas. Programa de Atenci&oacute;n Materno Infantil. La Habana: Ed. Ciencias M&eacute;dicas, 1986:43-4.</LI>    </OL>      <P>Recibido: 6 de septiembre de 1994. Aprobado: 26 de junio de 1995.     <BR> Dr. <I>Freddie Hern&aacute;ndez Cisneros.</I>Honda No. 161 e/San Rafael y San Clemente, Camag&uuml;ey, Cuba.     <BR> <A NAME="cita"></A></P>     <P><HR ALIGN="LEFT" WIDTH="30%">    <p></P> <OL>      <LI>Especialista de II Grado en Pediatr&iacute;a. Profesor Auxiliar del Instituto Superior de Ciencias M&eacute;dicas de Camag&uuml;ey.</LI>     <LI>Residente de 2do. a&ntilde;o en Medicina General Integral. Policl&iacute;nico Comunitario Centro. Camag&uuml;ey.</LI>    </OL>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P>&nbsp; </P>     ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pérez Guirado]]></surname>
<given-names><![CDATA[N]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sarmiento Brooks]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mui-ño López]]></surname>
<given-names><![CDATA[MC]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[La lactancia materna: Fac-tores biosociales que inciden en un área de salud atendida por el médico de la familia]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Med Gen Integr]]></source>
<year>1989</year>
<volume>5</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>178-85</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[González Delgado]]></surname>
<given-names><![CDATA[JB]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[El aspecto social en el fracaso de la lactancia materna]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Pediatr]]></source>
<year>1983</year>
<volume>55</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>193-9</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Riverón Corteguera]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Más Lago]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[González Fernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zarragoitía Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[O]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Comellas]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Torres]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Diarrea por Rotavirus y Lactancia Materna]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Pediatr]]></source>
<year>1989</year>
<volume>61</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>189-98</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cuéllar]]></surname>
<given-names><![CDATA[MC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Figueroa Hernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ramos Diéguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[MJ]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Valdés González O, González Leiva]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Lactancia materna: Algunos factores que promueven el destete precoz]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Med Gen Integr]]></source>
<year>1989</year>
<volume>5</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>7-18</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Canetti]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Consuegre]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sarracino]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Estudio sobre información popular en lactancia materna en el Policlínico Integral Docente "Playa"]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Med Gen Integr]]></source>
<year>1987</year>
<volume>3</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>7-12</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez Domínguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Repoll]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[La maternidad temprana: Algunos aspectos psicosociales y socioambientales]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Obstet Ginecol]]></source>
<year>1982</year>
<volume>1</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>285-96</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Valdés Díaz]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Herrera]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Muñoz]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Lactancia materna y madre adolescente]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Pediatr]]></source>
<year>1990</year>
<volume>62</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>560-5</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Helsing]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Savage King]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Guía práctica para una buena lactancia. México]]></source>
<year>1989</year>
<page-range>13</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Vaughn]]></surname>
<given-names><![CDATA[V]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mc Kay]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Nelson]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Tratado de Pediatría]]></source>
<year>1981</year>
<page-range>166</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cruz Hernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Argemí Renom]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bueno Sánchez]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Pediatría]]></source>
<year>1976</year>
<page-range>379-93</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[_____: Declaración de Innocenti]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Med Gen Integr]]></source>
<year>1993</year>
<volume>9</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>4-6</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Córdova]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cabezas]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Meizoso]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Orientaciones metodológicas.: Programa de Atención Materno Infantil]]></source>
<year>1986</year>
<page-range>43-4</page-range><publisher-name><![CDATA[Ciencias Médicas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
