<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0864-2125</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Cubana de Medicina General Integral]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev Cubana Med Gen Integr]]></abbrev-journal-title>
<issn>0864-2125</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[ECIMED]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0864-21251998000400001</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Las deformidades podálicas en la infancia: Un problema de salud en los círculos infantiles]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jiménez Vázquez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Hugo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Puentes Cacin]]></surname>
<given-names><![CDATA[Francisco]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Machado Consuegra]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ana María]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Hosp. Prov. Clinicoquirúrgico Doc. Dr. Gustavo Aldereguía  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Cienfuegos ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Pol. Doc. Comunitario Area IV  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Cienfuegos ]]></addr-line>
<country>Cuba</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>08</month>
<year>1998</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>08</month>
<year>1998</year>
</pub-date>
<volume>14</volume>
<numero>4</numero>
<fpage>311</fpage>
<lpage>315</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0864-21251998000400001&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0864-21251998000400001&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0864-21251998000400001&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Se analizan 96 niños de 3 a 5 años y de ambos sexos del Círculo Infantil "Sueños de Martí" del municipio Cienfuegos, para observar el comportamiento de las deformidades podálicas y la atención en los afectados. Se realiza un examen físico ortopédico con enfásis en las deformidades podálicas. Se toman en consideración algunos aspectos de interés como: edad, sexo, deformidades podálicas, deformidades asociadas y atención ortopédica anterior. Estas afecciones se presentaron en el 80,7 % de la muestra; el pie plano fue la deformidad más frecuente y predominó en el sexo masculino; el genus valgus fue la deformidad asociada más encontrada. Se observa que más del 70 % de los afectados carecían de atención ortopédica anterior. Se impuso tratamiento a los niños con ejercicios correctores, y se confeccionó un esquema de ejercicios al efecto, el cual fue incluido en las actividades programadas en el círculo infantil de referencia]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[96 children aged 3 to 5 years from &laquo;Sueños de Martí&raquo; day-care center in Cienfuegos municipality were analyzed to observe any podalic deformity and the care given to the affected children. A physical orthopedic examination focused on podalic deformities was carried out. Some aspects of interest were considered such as age, sex, podalic deformities, foot-related deformities and previous orthopedic treatment. These podalic problems were found in 80.7 % of the group; flat foot was the most common and predominant in boys; genus valgun was the most observed foot-associated deformity. Over 70 % of affected children had not been orthopedically treated before. Affected children were cared for with correction exercises and a physical exercise program was made to be included in the planned activities of the mentioned day-care center]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[DEFORMIDADES DEL PIE]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[JARDINES INFANTILES]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[EXAMEN FISICO]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[FOOT DEFORMITIES]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[CHILD DAY CARE CENTER]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[PHYSICAL EXAMINATION]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <H5>&nbsp;</H5> <H3>Trabajos originales</H3> <H2>Las deformidades pod&aacute;licas en la infancia. Un problema de salud en los c&iacute;rculos infantiles</H2> <I>    <P>Hugo Jim&eacute;nez V&aacute;zquez,<SUP>1</SUP> Francisco Puentes Cacin<SUP>2</SUP> y Ana Mar&iacute;a Machado Consuegra<SUP>2</SUP></P></I>  <OL>      <LI>M&eacute;dico General. Instructor en Ortopedia y Traumatolog&iacute;a. C&iacute;rculo Infantil "Sue&ntilde;os de Mart&iacute;". Policl&iacute;nico Docente Comunitario Area IV. Cienfuegos.</LI>     <LI>Especialista de I Grado en Ortopedia y Traumatolog&iacute;a. Hospital Provincial Clinicoquir&uacute;rgico Docente "Dr. Gustavo Alderegu&iacute;a Lima." Cienfuegos.</LI>    </OL>      <P><B>Resumen: </b>Se analizan 96 ni&ntilde;os de 3 a 5 a&ntilde;os y de ambos sexos del C&iacute;rculo Infantil "Sue&ntilde;os de Mart&iacute;" del municipio Cienfuegos, para observar el comportamiento de las deformidades pod&aacute;licas y la atenci&oacute;n en los afectados. Se realiza un examen f&iacute;sico ortop&eacute;dico con enf&aacute;sis en las deformidades pod&aacute;licas. Se toman en consideraci&oacute;n algunos aspectos de inter&eacute;s como: edad, sexo, deformidades pod&aacute;licas, deformidades asociadas y atenci&oacute;n ortop&eacute;dica anterior. Estas afecciones se presentaron en el 80,7 % de la muestra; el pie plano fue la deformidad m&aacute;s frecuente y predomin&oacute; en el sexo masculino; el <I>genus valgus</I> fue la deformidad asociada m&aacute;s encontrada. Se observa que m&aacute;s del 70 % de los afectados carec&iacute;an de atenci&oacute;n ortop&eacute;dica anterior. Se impuso tratamiento a los ni&ntilde;os con ejercicios correctores, y se confeccion&oacute; un esquema de ejercicios al efecto, el cual fue incluido en las actividades programadas en el c&iacute;rculo infantil de referencia. </P>     <P><B>Descriptores DeCs: </b>DEFORMIDADES DEL PIE/epidemiolog&iacute;a; JARDINES INFANTILES; EXAMEN FISICO </P>     <P>La deformidad de los huesos en crecimiento por presi&oacute;n anormal se conoce desde hace siglos, como lo atestiguan las deformidades de los pies de las mujeres chinas mediante vendajes, las cuales exhib&iacute;an con orgullo un pie sumamente corto y cavo. Tambi&eacute;n el cr&aacute;neo alargado de los egipcios es muestra de ello, esta cualidad del hueso fue descrita por <I>N</I>icol&aacute;s <I>Andry</I> (1658-1742) con su familiar cuadro del &aacute;rbol torcido, atado al bast&oacute;n recto, para representar la plasticidad del esqueleto del ni&ntilde;o que crece.<SUP>1</SUP> </P>     <P>La existencia de problemas ortop&eacute;dicos comunes es causa de limitaciones en la vida adulta y muchas veces el origen de &eacute;stas se remonta a los a&ntilde;os de la infancia, no pocas veces afecciones como el pie plano, el <I>genus valgus,</I> el metatarso <I>aductus,</I> por citar algunas, cursan sin sintomatolog&iacute;a cl&iacute;nica durante la infancia, y con frecuencia no son advertidas por los padres del menor.<SUP>2</SUP> </P>     <P>Sin embargo, al llegar a la edad adulta, el pie plano <I>valgus</I> puede producir molestias, dolores e incapacidad para las largas estancias de pie. El metatarso <I>aductus</I> del ni&ntilde;o puede haber dado lugar a un <I>hallux valgus</I> doloroso y antiest&eacute;tico, y el <I>genus valgus,</I> adem&aacute;s de ocasionar dolores y limitaciones f&iacute;sicas, puede restar belleza a la figura.<SUP>2-4</SUP> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Hemos observado con bastante frecuencia en nuestro medio, tanto en ni&ntilde;os mayores, como en adultos, afecciones no tratadas con anterioridad, las cuales necesitan en algunos casos de tratamientos m&aacute;s en&eacute;rgicos con inclusi&oacute;n de procederes quir&uacute;rgicos, que de haber sido diagnosticadas tempranamente pudieron ser corregidas con procedimientos m&aacute;s simples a favor de los pacientes y de las instituciones de salud. Estas realidades se&ntilde;alan la importancia del trabajo preventivo del m&eacute;dico de la familia en los c&iacute;rculos infantiles y otras instituciones educacionales, a quien corresponde la funci&oacute;n de determinar precozmente la existencia de estas afecciones y decidir el momento adecuado de su correcci&oacute;n. </P>     <P>Por todo lo antes expuesto nos sentimos motivados a realizar el presente estudio, con la idea de observar el comportamiento de las deformidades pod&aacute;licas en una serie de ni&ntilde;os aparentemente sanos y conocer c&oacute;mo se est&aacute; realizando el seguimiento de los afectados en la atenci&oacute;n primaria. </P> <H4>M&eacute;todos</H4>     <P>El universo del estudio qued&oacute; constituido por 96 ni&ntilde;os de ambos sexos con edad de 3; 4 y 5 a&ntilde;os, matriculados en el C&iacute;rculo Infantil "Sue&ntilde;os de Mart&iacute;" del municipio Cienfuegos. </P>     <P>Se realiz&oacute; un examen f&iacute;sico ortop&eacute;dico con &eacute;nfasis en las deformidades pod&aacute;licas. La valoraci&oacute;n se llev&oacute; a cabo mediante previa coordinaci&oacute;n con el Servicio de ortopedia, para lo cual se fij&oacute; un d&iacute;a de trabajo. </P>     <P>Se tomaron en consideraci&oacute;n algunos aspectos de inter&eacute;s como: edad, sexo, deformidades pod&aacute;licas, deformidades asociadas y atenci&oacute;n ortop&eacute;dica anterior, lo cual fue recogido en un registro de observaci&oacute;n creado al efecto. </P>     <P>El estudio fue descriptivo-correlacional de corte transversal, los datos se computaron de forma manual y las cifras expresadas en porcentajes fueron representadas en tablas de contingencia. </P>     <P>Se utiliz&oacute; la prueba estad&iacute;stica de independencia chi cuadrado, y se trabaj&oacute; con un nivel de significaci&oacute;n de X = 0,05. </P> <H4>Resultados</H4>     <P>Para la realizaci&oacute;n de nuestro estudio se analizaron 96 ni&ntilde;os aparentemente sanos, 50 del sexo femenino (52 %) y 46 del masculino (48 %). La edad escogida para nuestro trabajo fue de 3 a 5 a&ntilde;os y se comport&oacute; de la siguiente forma: 27 ni&ntilde;os de 3 a&ntilde;os para el 28 %; 36 de 4 a&ntilde;os para el 37,5 % y 33 de 5 a&ntilde;os para el 34,5 %. Se detectaron 77 ni&ntilde;os afectados por deformidades pod&aacute;licas, lo que constituy&oacute; el 80,2 %, mientras que el 19,8 % restante no la padec&iacute;an. </P>     <P>En cuanto a la incidencia de las deformidades pod&aacute;licas, se presentaron el pie plano, el metatarso <I>aductus</I> y el tobillo valgo, pero la m&aacute;s frecuente fue el pie plano con un 60,4 % del total, con predominio en el sexo masculino para el 36,5 % sobre el femenino (tabla 1). </P>     <P ALIGN="CENTER">Tabla 1. Deformidades pod&aacute;licas. Su relaci&oacute;n con el sexo</P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=0 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=499> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P></TD> <TD WIDTH="57%" VALIGN="TOP" COLSPAN=4>     <P ALIGN="CENTER">Sexo</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER">Masculino</TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER">Femenino</TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER">Total</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P>Deformidad pod&aacute;lica&nbsp;</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">No.</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">No.</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">No.</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P>Pie plano</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">35</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">36,5</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">23</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">23,9</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">58</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">60,4</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P>Metatarso<I> aductus</I></TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9,3</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5,2</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">14</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">14,5</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P>Tobillo valgo</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">3,1</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6,2</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9,3</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">Por otra parte, de las deformidades asociadas, el <I>genus valgus</I> fue la m&aacute;s frecuente para el 32,3 % con predominio en el sexo femenino (19,8 %). Esta deformidad prevaleci&oacute; sobre el <I>genus recurvatun,</I> la torci&oacute;n tibial interna, las tibias varas y el <I>genus varo </I>(tabla 2). </P>     <P ALIGN="CENTER">Tabla 2. Deformidades asociadas. Su relaci&oacute;n con el sexo</P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=0 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=623> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P></TD> <TD WIDTH="57%" VALIGN="TOP" COLSPAN=4>     <P ALIGN="CENTER">Sexo</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER">Masculino</TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER">Femenino</TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER">Total</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P>Deformidad asociada&nbsp;</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">No.</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">No.</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">No.</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> <I>    <P>Genus valgus</I></TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">12</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">12,5</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">19</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">19,8</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">31</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">32,3</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P>Genus <I>recurvatun</I></TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">3</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3,1</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6,2</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9,4</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P>Torci&oacute;n tibial interna</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3,1</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">3,1</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6,2</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P>Tibias varas</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4,2</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">2</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">2,0</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6,2</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> <I>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Genus varun</I></TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3,1</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1,0</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4</TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4,2</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">Cuando relacionamos las deformidades pod&aacute;licas con su forma de presentaci&oacute;n aislada o asociada con otra deformidad, observamos que el pie plano se present&oacute; de forma aislada en 33 ni&ntilde;os de 58 afectados, mientras que el resto se present&oacute; asociado con <I>genus valgus,</I> metatarso <I>aductus</I> y <I>genus recurvatun,</I> fundamentalmente. </P>     <P>Sin embargo, el metatarso <I>aductus</I> prevaleci&oacute; en su forma asociada con torci&oacute;n tibial interna y <I>genus valgus</I> (78,6 %). De igual forma se comport&oacute; el tobillo valgo que se present&oacute; de esta manera en el 77,8 % de su total (tabla 3). </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">Tabla 3. Deformidades pod&aacute;licas. Presentaci&oacute;n &uacute;nica o asociada</P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=0 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=636> <TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P>Deformidad</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Total</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER">Afecci&oacute;n pod&aacute;lica</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER">Afecci&oacute;n m&uacute;ltiple</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P>&uacute;nica</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">No.</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">%</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">No.</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">%</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P>Pie plano</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">58</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">33</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">56,8</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">25</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">43,2</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P>Metatarso&nbsp;     ]]></body>
<body><![CDATA[<BR> <I>aductus</I></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">14</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">21,4</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">11</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">78,6</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P>Tobillo valgo</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">2</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">22,2</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">7</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">77,8</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">Xo<SUP>2</SUP> = 8,15; p &lt; 0,05.</P>     <P>Finalmente, al determinar cu&aacute;ntos ni&ntilde;os de los 77 que estaban afectados hab&iacute;an recibido atenci&oacute;n ortop&eacute;dica previa al examen realizado, encontramos que el 72,7 % de este grupo nunca la hab&iacute;an recibido. </P> <H4>Discusi&oacute;n</H4>     <P>El estudio de las deformidades pod&aacute;licas en la infancia temprana, no es algo novedoso ni mucho menos, pero a pesar de esto, consideramos que no ha sido abordado con la profundidad necesaria para sensibilizar al m&eacute;dico que trabaja directamente con los ni&ntilde;os, de la prevenci&oacute;n y diagn&oacute;stico precoz de esta afecci&oacute;n en la poblaci&oacute;n infantil. </P>     <P>En los 96 ni&ntilde;os estudiados, el sexo se comport&oacute; de forma homog&eacute;nea, lo que est&aacute; en correspondencia con el comportamiento por sexos de nuestra poblaci&oacute;n. Asimismo, <I>Rivera</I> en su estudio<SUP>2</SUP> no report&oacute; grandes diferencias en cuanto al sexo. </P>     <P><I>Wanger<SUP>5</SUP> y Hoffman</i>6 se&ntilde;alan en esta edad la existencia de una alta frecuencia de afecciones pod&aacute;licas, adem&aacute;s de que es la m&aacute;s indicada para formar h&aacute;bitos higi&eacute;nicos con relaci&oacute;n a esto. Como ya se observ&oacute;, el 80,2 % de la serie estaba afectada por deformidades pod&aacute;licas, porcentaje que corrobora la alta frecuencia de estas afecciones. Estos resultados se corresponden con los de <I>Rivera</I>,<SUP>2</SUP> donde el 60,9 % de su serie de 1 a 4 a&ntilde;os ten&iacute;a alguna afecci&oacute;n ortop&eacute;dica. </P>     <P>Se ha se&ntilde;alado siempre, en la literatura m&eacute;dica al pie plano como la m&aacute;s frecuente de todas las deformidades pod&aacute;licas en la infancia,<SUP>6-9</SUP> lo que coincide con lo encontrado en la serie. </P>     <P>Resultados similares son reportados por <I>Osorio</I><SUP>10</SUP> en Holgu&iacute;n, donde el 47,3 % de 343 ni&ntilde;os ten&iacute;an pie plano, cifra que coincide tambi&eacute;n con <I>Rivera.</I><SUP>2</SUP> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>La mayor frecuencia del <I>genus valgus</I> en el estudio, se explica porque en la edad escogida sucede lo que se conoce como "fase valgoide" en los ni&ntilde;os, las causas m&aacute;s frecuentes de esta deformidad tienen car&aacute;cter fisiol&oacute;gico, son bilaterales y se autocorrigen. <I>Osorio</I><SUP>10 </SUP>y <I>Mc Dade</I><SUP>11</SUP> detectaron que esta deformidad es muy frecuente en esta edad, sobre todo en el sexo femenino. </P>     <P>Las otras deformidades asociadas se consideran afecciones en esta edad y se les ofreci&oacute; tratamiento ortop&eacute;dico espec&iacute;fico a los ni&ntilde;os que las padec&iacute;an. </P>     <P>Por otra parte nos llam&oacute; la atenci&oacute;n que muchos ni&ntilde;os presentaban varias deformidades pod&aacute;licas y asociadas a la vez, por lo que relacionamos las m&aacute;s frecuentes con sus formas de presentaci&oacute;n aislada o asociada, y se obtuvo como resultado que el pie plano se presenta con m&aacute;s frecuencia en su forma aislada, mientras que el metatarso <I>aductus</I> y el tobillo valgo, lo hacen de manera asociada. Tambi&eacute;n se comprob&oacute;, mediante la prueba de independencia, que existe relaci&oacute;n estad&iacute;sticamente significativas entre estas variables, con un &iacute;ndice de confiabilidad del 99,95 %. </P>     <P>Por &uacute;ltimo, encontramos que m&aacute;s del 70 % de los afectados nunca hab&iacute;an recibido atenci&oacute;n ortop&eacute;dica previa, observaci&oacute;n que coincide con lo reportado por <I>Osorio</I><SUP>10</SUP> con un 74,6 % de su serie en este sentido. Estas cifras nos invitan a reflexionar sobre la importancia del diagn&oacute;stico precoz de las deformidades pod&aacute;licas por parte del m&eacute;dico de la familia, pues si esta acci&oacute;n de salud se realiza en un nivel primario de atenci&oacute;n, se previenen las formas cr&oacute;nicas e irreversibles de estas afecciones en muchos pacientes que llegan a las consultas de ortopedia cuando ya pr&aacute;cticamente son imposibles de corregir. </P> <H4>Recomendaciones</H4>     <P>Incluir en las actividades programadas en los c&iacute;rculos infantiles, ejercicios que ayuden a la profilaxis y correcci&oacute;n de las deformidades mencionadas. Nosotros proponemos un esquema de ejercicios, el cual debe realizarse con los ni&ntilde;os descalzos. Estos ejercicios se comenzaron a realizar en el c&iacute;rculo infantil de referencia entre las edades de 3 a 5 a&ntilde;os, previa coordinaci&oacute;n con el Consejo de Direcci&oacute;n de dicho centro. </P> <H4>Bipedestaci&oacute;n</H4> <OL>      <LI>Deambular en punta de pie (10 m).</LI>     <LI>Deambular en talones (10 m).</LI>     <LI>Deambular con el borde externo de los pies (10 m).</LI>     <LI>Deambular con el borde interno de los pies (10 m).</LI>     <LI>Salto de traslaci&oacute;n (15 m).</LI>     ]]></body>
<body><![CDATA[<LI>Salto en el lugar (20 repeticiones).</LI>    </OL>  <H4>Sentado (con los pies apoyados en el suelo)</H4> <OL>      <LI>Ejercicio de flexoextensi&oacute;n -puntera-tal&oacute;n-, (20 repeticiones).</LI>     <LI>Ejercicio de eversi&oacute;n e inversi&oacute;n del pie (20 repeticiones).</LI>     <LI>Flexi&oacute;n de los dedos en el suelo (20 repeticiones).</LI>    </OL>  <H4>Para terminar</H4>     <P>Caminar libremente y correr durante 1 a 2 minutos. </P>     <P>Este esquema de ejercicios debe hacerse despu&eacute;s de la gimnasia matutina, en un tiempo no mayor de 15 a 20 minutos, bajo la supervisi&oacute;n directa del m&eacute;dico del centro. Adem&aacute;s, dicho esquema podr&aacute; ser modificado y redosificado cuando sea utilizado en ni&ntilde;os mayores, por ejemplo, en escuelas primarias. </P>     <P><B>SUMMARY: </b>96 children aged 3 to 5 years from &amp;laquo;Sue&ntilde;os de Mart&iacute;&amp;raquo; day-care center in Cienfuegos municipality were analyzed to observe any podalic deformity and the care given to the affected children. A physical orthopedic examination focused on podalic deformities was carried out. Some aspects of interest were considered such as age, sex, podalic deformities, foot-related deformities and previous orthopedic treatment. These podalic problems were found in 80.7 % of the group; flat foot was the most common and predominant in boys; genus valgun was the most observed foot-associated deformity. Over 70 % of affected children had not been orthopedically treated before. Affected children were cared for with correction exercises and a physical exercise program was made to be included in the planned activities of the mentioned day-care center. </P>     <P><B>Subject headings: </b>FOOT DEFORMITIES/epidemiology; CHILD DAY CARE CENTER; PHYSICAL EXAMINATION </P> <H4>Referencias bibliogr&aacute;ficas</H4> <OL>      ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><LI>Tachdjjan MO. Ortopedia pedi&aacute;trica. M&eacute;xico: Nueva Editorial Interamericana, 1987.</LI>    <!-- ref --><LI>Rivero L. Patolog&iacute;a ortop&eacute;dica com&uacute;n en pediatr&iacute;a. Estudio de un sector en un &aacute;rea de salud. Rev Cubana de Pediatr 1984; 56(6):807-15.</LI>    <!-- ref --><LI>Ceballos A, Sayas D. Afecciones del tobillo y del pie. En: Alvarez Cambras R. Tratado de cirug&iacute;a ortop&eacute;dica y traumatolog&iacute;a. La Habana: Pueblo y Educaci&oacute;n, 1986:137-63.</LI>    <!-- ref --><LI>Beaty JH. Pediatric orthopedics. En: R.L. Summith ed. Comprehensive Pediatrics. ST Luis: CV Mosby, 1990:1142-78.</LI>    <!-- ref --><LI>Wanger DR, Leach J. Foot deformities in infants and children. Ped Clin North Am 1986;33:1411-27.</LI>    <!-- ref --><LI>Hoffman G. Pie y pierna: afecciones y su tratamiento. Barcelona: Labor,1949.</LI>    <!-- ref --><LI>Barnet Ferguson A. Cirug&iacute;a ortop&eacute;dica de la infancia y la adolescencia. Barcelona: Jims,1974.</LI>    <!-- ref --><LI>Giannestas NJ. Correction and treatment of flat foot in infancy. Clin Orthop 1970; 70:10-29.</LI>    <!-- ref --><LI>Alvarez Cambras R, L&oacute;pez Cabrera JR, Rigau Bacallao PM. T&eacute;cnica quir&uacute;rgica para la correcci&oacute;n del pie plano flexible. Rev Cubana Ortop Traumatol 1987;1(1):57-62.</LI>    <!-- ref --><LI>Osorio Rodr&iacute;guez J, M&aacute;rquez Camayd E, Avila Geigel ME. Pie plano en ni&ntilde;os de 5-14 a&ntilde;os. Rev Cubana Pediatr 1992;64(3):173-76.</LI>    <!-- ref --><LI>MC Dabe W. Genus Varum and Valgun. Clin Ped North Am 1977;24 (12)7-42.</LI>    </OL>      <P>Recibido: 5 de diciembre de 1996. Aprobado: 17 de septiembre de 1997.     <BR> Dr. <I>Hugo Jim&eacute;nez V&aacute;zquez. </I>Calle 45 No. 4632, entre 46 y 48, Cienfuegos, Cuba. </P>     ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Tachdjjan]]></surname>
<given-names><![CDATA[MO]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ortopedia pediátrica]]></source>
<year>1987</year>
<publisher-loc><![CDATA[^eMéxico México]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Nueva Editorial Interamericana]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rivero]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Patología ortopédica común en pediatría: Estudio de un sector en un área de salud]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana de Pediatr]]></source>
<year>1984</year>
<volume>56</volume>
<numero>6</numero>
<issue>6</issue>
<page-range>807-15</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ceballos]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sayas]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Afecciones del tobillo y del pie]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Alvarez Cambras]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Tratado de cirugía ortopédica y traumatología]]></source>
<year>1986</year>
<page-range>137-63</page-range><publisher-loc><![CDATA[La Habana ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Pueblo y Educación]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Beaty]]></surname>
<given-names><![CDATA[JH]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Pediatric orthopedics]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Summith]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Comprehensive Pediatrics]]></source>
<year>1990</year>
<page-range>1142-78</page-range><publisher-loc><![CDATA[ST Luis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[CV Mosby]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wanger]]></surname>
<given-names><![CDATA[DR]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Leach]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Foot deformities in infants and children]]></article-title>
<source><![CDATA[Ped Clin North Am]]></source>
<year>1986</year>
<volume>33</volume>
<page-range>1411-27</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hoffman]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Pie y pierna: afecciones y su tratamiento]]></source>
<year>1949</year>
<publisher-loc><![CDATA[Barcelona ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Labor]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Barnet Ferguson]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cirugía ortopédica de la infancia y la adolescencia]]></source>
<year>1974</year>
<publisher-loc><![CDATA[Barcelona ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Jims]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Giannestas]]></surname>
<given-names><![CDATA[NJ]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Correction and treatment of flat foot in infancy]]></article-title>
<source><![CDATA[Clin Orthop]]></source>
<year>1970</year>
<volume>70</volume>
<page-range>10-29</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Alvarez Cambras]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[López Cabrera]]></surname>
<given-names><![CDATA[JR]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rigau Bacallao]]></surname>
<given-names><![CDATA[PM]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Técnica quirúrgica para la corrección del pie plano flexible]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Ortop Traumatol]]></source>
<year>1987</year>
<volume>1</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>57-62</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Osorio Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Márquez Camayd]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Avila Geigel]]></surname>
<given-names><![CDATA[ME]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Pie plano en niños de 5-14 años]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Pediatr]]></source>
<year>1992</year>
<volume>64</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>173-76</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MC Dabe]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Genus Varum and Valgun]]></article-title>
<source><![CDATA[Clin Ped North Am]]></source>
<year>1977</year>
<volume>24</volume>
<numero>12</numero>
<issue>12</issue>
<page-range>7-42</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
