<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0034-7493</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Cubana de Cirugía]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev Cubana Cir]]></abbrev-journal-title>
<issn>0034-7493</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Ciencias Médicas]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0034-74931997000100005</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Colecistitis aguda calculosa y síndrome de disfunción múltiple de órganos]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Reyes Cardero]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Soto Gómez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Efraín]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[León Goire]]></surname>
<given-names><![CDATA[Walter]]></given-names>
</name>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Hospital Provincial Clinicoquirúrgico Docente Saturnino Lora  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Santiago de Cuba ]]></addr-line>
<country>Cuba</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>04</month>
<year>1997</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>04</month>
<year>1997</year>
</pub-date>
<volume>36</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>22</fpage>
<lpage>27</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0034-74931997000100005&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0034-74931997000100005&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0034-74931997000100005&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Se hizo un estudio de 12 fallecidos, cuya causa principal de muerte fue la peritonitits aguda, que evolucionó hacia el síndrome de disfunción múltiple de órganos. Entre ellos predominó el sexo femenino, la edad avanzada y la presencia de alguna enfermedad asociada o de base. Afectados por una colecistopatía litiásica de más de 1 año de evolución, se demoraron en asistir al Cuerpo de Guardia del Hospital Provincial Clinicoquirúrgico Docente "Saturnino Lora", de Santiago de Cuba, cuando sufrieron los síntomas de colecistitis aguda, de modo que fueron operados en las primeras 24 horas del diagnóstico o después de ese tiempo, pero ya las complicaciones habían condicionado una evolución desfavorable. En algunos casos se hizo necesario reintervenir en más de una ocasión]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[A study was carried out in 40 deceased patients who died because of an acute peritonitis resulting in a syndrome of multiple organ failure. Most patients were female aged subjects who presented with an associated or baseline disease. Patients were affected by a cholelithiasis with more than I year of evolution and came late to the Emergency Department of "Saturnino Lora" Provincial Teaching hospital when they began to suffer the symptoms of acute cholecystitis, so they were operated on within the first 24 hours of the diagnosis or afterwards, but at that moment complications had led to a nonfavourable evolution. In certain cases it was necessary to reoperate more than once]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[INSUFICIENCIA DE MULTIPLES ORGANOS]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[COLECISTITIS]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[MULTIPLE ORGAN FAILURE]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[CHOLECYSTIASIS]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[   Hospital Provincial Clinicoquir&uacute;rgico Docente "Saturnino Lora", Santiago de Cuba <H2> Colecistitis aguda calculosa y s&iacute;ndrome de disfunci&oacute;n m&uacute;ltiple    de &oacute;rganos</H2> <I>Dr. Jorge Reyes Cardero,<SUP>1</SUP></I> <I>Dr. Efra&iacute;n Soto G&oacute;mez<SUP>1</SUP> y Dr. Walter Le&oacute;n Goire</I> <I><SUP>2</SUP></I> <DIR><I>1</I> Especialista de I Grado en Cirug&iacute;a General.     <BR><SUP>2</SUP> Especialista de II Grado en Cirug&iacute;a General.</DIR>  <H4> RESUMEN</H4> Se hizo un estudio de 12 fallecidos, cuya causa principal de muerte fue la peritonitits aguda, que evolucion&oacute; hacia el s&iacute;ndrome de disfunci&oacute;n m&uacute;ltiple de &oacute;rganos. Entre ellos predomin&oacute; el sexo femenino, la edad avanzada y la presencia de alguna enfermedad asociada o de base. Afectados por una colecistopat&iacute;a liti&aacute;sica de m&aacute;s de 1 a&ntilde;o de evoluci&oacute;n, se demoraron en asistir al Cuerpo de Guardia del Hospital Provincial Clinicoquir&uacute;rgico Docente "Saturnino Lora", de Santiago de Cuba, cuando sufrieron los s&iacute;ntomas de colecistitis aguda, de modo que fueron operados en las primeras 24 horas del diagn&oacute;stico o despu&eacute;s de ese tiempo, pero ya las complicaciones hab&iacute;an condicionado una evoluci&oacute;n desfavorable. En algunos casos se hizo necesario reintervenir en m&aacute;s de una ocasi&oacute;n.      <P><I>Descriptores DeCS</I>: INSUFICIENCIA DE MULTIPLES ORGANOS/etiolog&iacute;a; COLECISTITIS/complicaciones. <H4> INTRODUCCI&Oacute;N</H4> El s&iacute;ndrome de disfunci&oacute;n m&uacute;ltiple de &oacute;rganos (SDMO) es una expresi&oacute;n clinicobiol&oacute;gica del grave d&eacute;ficit energ&eacute;tico celular, que resulta de la presencia de una agresi&oacute;n intensa o persistente.<SUP>1</SUP>      <P>La naturaleza del problema primario radica en las mitocondrias, con ca&iacute;da del potencial de redox y una creciente preferencia por el metabolismo no oxidativo.      <P>No est&aacute;n claramente demostrados los mecanismos patog&eacute;nicos mediante los cuales se implanta la insuficiencia parenquimatosa de &oacute;rganos de diferentes estructuras anat&oacute;micas y actividades funcionales, lo que hace pensar de que se trata de una respuesta com&uacute;n ante un mismo proceso infeccioso.<SUP>1</SUP>      <P>El SDMO se halla &iacute;ntimamente vinculado con la existencia de infecci&oacute;n peritoneal y en ocasiones constituye la manifestaci&oacute;n grave, con frecuencia fatal, de una infecci&oacute;n insospechada o no controlada.<SUP>2</SUP>      <P>En el paciente quir&uacute;rgico coexisten factores mec&aacute;nicos relacionados con la propia operaci&oacute;n, que contribuyen a iniciar o propiciar las complicaciones s&eacute;pticas. En los enfermos con mayor riesgo no se admite el menor margen de tolerancia al error t&eacute;cnico o cl&iacute;nico, el cual genera una larga serie de complicaciones que culminan en una falla parenquimatosa.<SUP>1</SUP> <H4> M&Eacute;TODOS</H4> Se hizo una investigaci&oacute;n fundamental aplicada, descriptiva, longitudinal y prospectiva sobre 12 pacientes que con el diagn&oacute;stico inicial de colecistitis aguda calculosa, fallecieron por el SDMO durante el per&iacute;odo comprendido desde enero de 1981 hasta diciembre de 1994.      <P>Para caracterizar a la poblaci&oacute;n objeto de estudio se tuvieron en cuenta: sexo, grupos et&aacute;reos, enfermedades asociadas, tiempo de evoluci&oacute;n de la colelitiasis y su relaci&oacute;n con el n&uacute;mero de consultas preoperatorias, tiempo de evoluci&oacute;n de los s&iacute;ntomas agudos (antes del ingreso y desde este &uacute;ltimo hasta la operaci&oacute;n), as&iacute; como las causas de muerte. Los datos fueron obtenidos de la historia cl&iacute;nica general, de la historia cl&iacute;nica de consulta externa y del protocolo de fallecidos.      <P>Para el diagn&oacute;stico de insuficiencia de un &oacute;rgano o sistema se aplicaron los criterios utilizados por los especialistas de la Unidad de Cuidados Intensivos del Hospital Provincial Docente "Antonio Luaces Iraola", de la provincia Ciego de &Aacute;vila.<SUP>3</SUP>      <P>Toda la informaci&oacute;n primaria se proces&oacute; en una computadora ACER y con ella se conformaron tablas de contingencia de una y doble entrada. <H4> RESULTADOS</H4> Durante el per&iacute;odo analizado se hicieron en nuestro Servicio 4 266 colecistectom&iacute;as por afecciones benignas del &aacute;rbol biliar, con un total de 32 fallecidos (0,72 %); de ellos, 12 (37,5 %) por el SDMO durante una colecistitis aguda calculosa, 8 (25,0 %) por colecistitis aguda en un cuadro de SDMO y 12 (37,5 %) por causas ajenas al mencionado s&iacute;ndrome. Centraremos nuestro an&aacute;lisis en los primeros 12 pacientes.      ]]></body>
<body><![CDATA[<P>En cuanto a la edad y al sexo cabe decir que 8 eran mayores de 60 a&ntilde;os (66,6 %) y el 75,0 % mujeres. Las enfermedades asociadas con mayor frecuencia fueron: la diabetes mellitus (75,0 %), la hipertensi&oacute;n arterial (58,3 %) y la combinaci&oacute;n de ambas (33,3 %).      <P>Con respecto al tiempo de evoluci&oacute;n de la colelitiasis sintom&aacute;tica se constat&oacute; que s&oacute;lo 1 enfermo (8,3 %) ten&iacute;a menos de 1 a&ntilde;o, 8 (66,7 %) entre 1 y 5 a&ntilde;os y 3 (25,0 %) m&aacute;s de 5 a&ntilde;os.      <P>Al analizar el n&uacute;mero de consultas externas a las que asistieron durante el per&iacute;odo sintom&aacute;tico de la enfermedad se comprob&oacute; que 6 de ellos (50,0 %) lo hicieron entre 4 y 6 veces, 4 (33,4 %) m&aacute;s de 6 veces y 2 (16,6 %) 4 veces como m&iacute;nimo.      <P>Con referencia al tiempo de evoluci&oacute;n de los s&iacute;ntomas agudos desde su comienzo hasta que el paciente asisti&oacute; a nuestro Cuerpo de Guardia y fue ingresado, se hall&oacute; que 9 acudieron (75,0 %) entre el 4to y 6to d&iacute;as de presentarlos, 2 al 2do y uno al 9no.      <P>Al valorar el tiempo de evoluci&oacute;n de los s&iacute;ntomas agudos desde el ingreso hasta el momento de la intervenci&oacute;n, se confirm&oacute; que el 50,0 % de los pacientes fueron operados en las primeras 24 horas y de ellos ya el 66,6 % ten&iacute;a la ves&iacute;cula gangrenosa, emplastronada o perforada. De los operados despu&eacute;s de las 24 horas, en 2 fue por &iacute;ctero obstructivo (pacientes 2 y 3) (tabla). Al primero se le estudi&oacute; en la sala durante 20 d&iacute;as por &iacute;ctero obstructivo y sepsis urinaria y al segundo durante 5 d&iacute;as por igual causa; pero al final fueron intervenidos con urgencia por colecistitis aguda calculosa y colangitis aguda por litiasis coledociana. A los pacientes 8, 9 y 10 se les trat&oacute; inicialmente por plastr&oacute;n vesicular agudo durante 16, 8 y 4 d&iacute;as, respectivamente; en el primero se absced&oacute; y en el resto se encontr&oacute; un empiema vesicular durante el acto quir&uacute;rgico. A una paciente (11) se le aplic&oacute; tratamiento m&eacute;dico y al 7mo d&iacute;a hubo que operarla con urgencia.     <CENTER></CENTER>      <CENTER>TABLA. <I>Resumen</I></CENTER>      <CENTER><TABLE BORDER CELLPADDING=5 > <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">&nbsp;</TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%"><FONT SIZE=-1>&nbsp;</FONT></TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%"><FONT SIZE=-1>&nbsp;</FONT></TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%"><FONT SIZE=-1>&nbsp;</FONT></TD>  <TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="32%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>Tiempo de evoluci&oacute;n de los s&iacute;ntomas agudos</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="24%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>Causas de muerte (diagn&oacute;stico)</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT SIZE=-1>Paciente</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>Edad</FONT></CENTER>      <CENTER><FONT SIZE=-1>(sexo)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>Enfermedad asociada Diabetes mellitus</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>HTA</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>Antes del ingreso (d&iacute;as)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>Desde el ingreso hasta la operaci&oacute;n</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>Cl&iacute;nico</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>Anatomopatol&oacute;gico</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>1</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT SIZE=-1>22 (F)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>-</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>2</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>- 24 horas</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC + sepsis generalizadas</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>DMV, absceso hep&aacute;tico</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>2</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>45 (F)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT SIZE=-1>-</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>9</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>20 d&iacute;as</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC colangitis aguda</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>DMV, peritonitis purulenta</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>3</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>67 (F)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>-</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>6</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT SIZE=-1>5 d&iacute;as</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC perforada+ colangitis aguda</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>DMV</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>4</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>60 (M)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>-</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>5</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>- 24 horas</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC gangrenosa + sepsis generalizada</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT SIZE=-1>DMV, TEP</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>5</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>66 (F)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>4</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>- 24 horas</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC + sepsis generalizada</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>DMV</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>6</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT SIZE=-1>87 (M)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>-</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>2</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>- 24 horas</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC + choque</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>DMV, absceso</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%"><FONT SIZE=-1>&nbsp;</FONT></TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%"><FONT SIZE=-1>&nbsp;</FONT></TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%"><FONT SIZE=-1>&nbsp;</FONT></TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%"><FONT SIZE=-1>&nbsp;</FONT></TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%"><FONT SIZE=-1>&nbsp;</FONT></TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%"><FONT SIZE=-1>&nbsp;</FONT></TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>s&eacute;ptico</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>subfr&eacute;nico</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>7</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT SIZE=-1>69 (F)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>-</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>4</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>- 24 horas</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC abscedada</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>DMV</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>8</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>64 (F)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT SIZE=-1>-</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>6</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>16 d&iacute;as</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC abscedada + absceso hep&aacute;tico</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>DMV, peritonitis purulenta</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>9</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>70 (F)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>4</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT SIZE=-1>8 d&iacute;as</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC + empiema vesicular</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>DMV, TEP</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>10</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>57 (M)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>-</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>5</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>4 d&iacute;as</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC + empiema vesicular</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT SIZE=-1>DMV, absceso hep&aacute;tico</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>11</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>75 (F)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>4</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>7 d&iacute;as</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC perforada + sepsis generalizada</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>DMV</FONT></CENTER> </TD> </TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="11%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>12</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT SIZE=-1>84 (F)</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="8%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>X</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="15%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>6</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="17%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>- 24 horas</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="10%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>CAC + empiema vesicular</FONT></CENTER> </TD>  <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">     <CENTER><FONT SIZE=-1>DMV, peritonitis aguda</FONT></CENTER> </TD> </TR> </TABLE></CENTER> Leyendas: CAC: Colecistitis aguda calculosa.     <BR>DMV: Da&ntilde;o multivisceral.     <BR>TEP: Tromboembolismo pulmonar.     <BR>HTA: Hipertensi&oacute;n arterial.      ]]></body>
<body><![CDATA[<P>En la mitad de nuestros pacientes fue preciso actuar sobre la v&iacute;a biliar principal (2 coledocoduodenostom&iacute;as laterolaterales y 4 coledocostom&iacute;as).      <P>En ning&uacute;n caso hubo complicaci&oacute;n preoperatoria y todos recibieron antibioticoterapia sist&eacute;mica desde el per&iacute;odo preoperatorio inmediato.      <P>Hallamos una relaci&oacute;n directa y estad&iacute;sticamente significativa entre la mortalidad y las complicaciones posoperatorias. Despu&eacute;s de la intervenci&oacute;n, todos los pacientes sufrieron una peritonitis aguda abscedada, que obedeci&oacute; a las siguientes causas: dislocaci&oacute;n de la sonda "T" y deslizamiento de la ligadura del conducto c&iacute;stico en 4 de ellos, respectivamente; as&iacute; como dehiscencia de la coledocoduodenostom&iacute;a y f&iacute;stula biliar externa, en 2 cada una. Se reintervino al 100 % de los pacientes, con un promedio de 3 d&iacute;as despu&eacute;s de la operaci&oacute;n inicial y en las primeras 24 horas luego del diagn&oacute;stico de la complicaci&oacute;n. Se emple&oacute; la t&eacute;cnica de abdomen abierto en 7 pacientes, despu&eacute;s de la segunda reintervenci&oacute;n como promedio, y en el resto se cerr&oacute; el abdomen con el uso de drenaje; de estos &uacute;ltimos, 2 fueron reintervenidos en 2 y 3 ocasiones, respectivamente.      <P>En cuanto al sistema que fall&oacute;, tenemos: metab&oacute;lico (100 %), pulmonar (91,6 %); hematol&oacute;gico y cardiovascular (83,33 % cada uno), digestivo, hep&aacute;tico y renal (75,0 % cada uno), y finalmente el nervioso central (50,0 %).      <P>Entre las causas de muerte (tabla) predominaron las s&eacute;pticas, que se manifestaron desde el punto de vista anatomopatol&oacute;gico, de acuerdo con los &oacute;rganos afectados. <H4> DISCUSI&Oacute;N</H4> En nuestra serie, la mayor&iacute;a de sus integrantes eran ancianos, lo cual representa una elevada morbilidad y mortalidad con respecto al paciente joven para la colecistitis aguda, pues tienen un alto &iacute;ndice de complicaciones, aumenta la incidencia de c&aacute;lculos en la v&iacute;a biliar principal (por lo cual con cierta frecuencia hay que explorarla e incluso a&ntilde;adir alg&uacute;n proceder quir&uacute;rgico, como son las derivaciones biliodigestivas internas o externas) y casi siempre la respuesta al tratamiento m&eacute;dico es muy pobre o seudonormal y suelen presentar enfermedades asociadas.<SUP>4</SUP>      <P>Actualmente existe un criterio un&aacute;nime de que a mayor edad del paciente y tiempo de evoluci&oacute;n de los s&iacute;ntomas, mayor &iacute;ndice de cultivos positivos en la ves&iacute;cula biliar, sobre todo en las colecistitis agudas, con predominio de g&eacute;rmenes aerobios, particularmente de <I>Escherichia</I><U> </U><I>coli</I>, <I>Klebsiella</I> y estafilococo coagulasa positivo, en ese orden, cultivados mayormente en las capas seromuscular y mucosa y en el c&aacute;lculo biliar,<SUP>5-7</SUP> lo cual es un elemento m&aacute;s para considerar en la patogenia de la peritonitis producida por colecistitis aguda complicada, pues la causa m&aacute;s com&uacute;n de muerte en los pacientes con abdomen agudo es la sepsis, y principalmente la peritonitis en los ancianos,<SUP>8,9</SUP> por cuanto crea las condiciones favorables para que se produzca el SDMO.      <P>Todos nuestros pacientes, durante la fase sintom&aacute;tica de la enfermedad, acudieron a alguna instituci&oacute;n de salud en busca de cura para su padecimiento y el diagn&oacute;stico siempre se hizo de modo correcto y con tiempo suficiente antes de la complicaci&oacute;n aguda, pero invarialemente hubo demora en el ingreso hospitalario para el tratamiento definitivo.      <P>Cuando nuestros pacientes sufr&iacute;an los s&iacute;ntomas agudos de la enfermedad, asistieron o fueron remitidos a nuestro Cuerpo de Guardia mayoritariamente a los 4-6 d&iacute;as de evoluci&oacute;n, lo cual guarda relaci&oacute;n directa con las complicaciones y la mortalidad.      <P>Seg&uacute;n los pacientes operados en las primeras 24 horas luego del diagn&oacute;stico de la afecci&oacute;n aguda y gui&aacute;ndonos por el tiempo, todo parece indicar que la intervenci&oacute;n se efectu&oacute; en el marco adecuado, pero los hallazgos operatorios revelan lo contrario. En los operados despu&eacute;s de las primeras 24 horas del diagn&oacute;stico, no exist&iacute;a justificaci&oacute;n posible para demorar tanto tiempo el examen del &iacute;ctero obstructivo, independientemente de que nuestro Hospital no cuenta con el desarrollo tecnol&oacute;gico requerido en estos casos, consistente en las t&eacute;cnicas endosc&oacute;picas para estudiar el &aacute;rbol biliar y extraer c&aacute;lculos de la v&iacute;a biliar principal, la colocaci&oacute;n de endopr&oacute;tesis, etc&eacute;tera, y de esta manera realizar las operaciones de forma electiva, sin &iacute;ctero y con pruebas funcionales hep&aacute;ticas dentro de l&iacute;mites aceptables, como se hace en otros hospitales de la capital del pa&iacute;s. Aunque en sentido general los resultados del tratamiento del plastr&oacute;n vesicular agudo en nuestro servicio fueron satisfactorios, hubo 3 pacientes que fallecieron luego de evolucionar muy mal, por lo que insistimos no s&oacute;lo en la importancia del estudio cl&iacute;nico, ultrasonogr&aacute;fico y humoral, sino del laparosc&oacute;pico en el momento de decidir el tratamiento m&eacute;dico o quir&uacute;rgico de urgencia, y que este &uacute;ltimo debe ser observado por el cirujano que decida esta conducta.      <P>La paciente seleccionada para el tratamiento m&eacute;dico de la colecistitis aguda no respondi&oacute; a esa terap&eacute;utica y falleci&oacute;. En tal direcci&oacute;n, al igual que casi todos los autores consultados, nos inclinamos hacia el tratamiento quir&uacute;rgico de urgencia de las colecistitis agudas y s&oacute;lo de modo excepcional optamos por el tratamiento m&eacute;dico.<SUP>10</SUP>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Hallamos una relaci&oacute;n estad&iacute;sticamente significativa entre la mortalidad y cuando hubo que actuar quir&uacute;rgicamente sobre la v&iacute;a biliar principal, las complicaciones posoperatorias y la necesidad de reintervenci&oacute;n.      <P>En cuanto al sistema que falla, aunque no encontramos trabajo similar al nuestro, se present&oacute; de manera similar a lo descrito por otros autores, aunque con enfermedades de base diferentes.<SUP>1-3</SUP> Estos mismos investigadores reconocen como causa de muerte m&aacute;s frecuente la sepsis, con predominio de la peritonitis aguda, como tambi&eacute;n ocurri&oacute; en nuestra casu&iacute;stica. <H4> SUMMARY</H4> A study was carried out in 40 deceased patients who died because of an acute peritonitis resulting in a syndrome of multiple organ failure. Most patients were female aged subjects who presented with an associated or baseline disease. Patients were affected by a cholelithiasis with more than I year of evolution and came late to the Emergency Department of "Saturnino Lora" Provincial Teaching hospital when they began to suffer the symptoms of acute cholecystitis, so they were operated on within the first 24 hours of the diagnosis or      <P>afterwards, but at that moment complications had led to a nonfavourable evolution. In certain cases it was necessary to reoperate more than once.      <P><I>Subject headings:</I> MULTIPLE ORGAN FAILURE/etiology; CHOLECYSTIASIS/complications. <H4> REFERENCIAS BIBLIOGR&Aacute;FICAS</H4>  <OL>     <!-- ref --><LI> <FONT SIZE=-1>Doglia G. Persistencia del s&iacute;ndrome de FMO en pacientes con o sin sepsis. Med Intensiva 1987;11(4):184-7.</FONT></LI>    <!-- ref --><LI> <FONT SIZE=-1>Avil&eacute;s P. Cuidados intensivos en peritonitis grave. Experiencia en 6 a&ntilde;os de trabajo. Rev Cubana Cir 1987;26(5):115-8.</FONT></LI>    <!-- ref --><LI> <FONT SIZE=-1>Camacho AV, Curbelo PR, D&iacute;az HC, R&iacute;o AJ del. Insuficiencia m&uacute;ltiple de &oacute;rganos en el paciente quir&uacute;rgico. Rev Cubana Cir 1991;30 (2):82-90.</FONT></LI>    <!-- ref --><LI> <FONT SIZE=-1>Reyes J, Jim&eacute;nez A. Valor de la colescistectom&iacute;a electiva en el tratamiento de la colecistitis cr&oacute;nica aliti&aacute;sica. Rev Cubana Cir 1995;34(1 ):46-50.</FONT></LI>    <!-- ref --><LI> <FONT SIZE=-1>Rodr&iacute;guez FR, Ca&iacute;&ntilde;as RJ, Satorre RJ, Acosta TR. Bacteriolog&iacute;a de la ves&iacute;cula biliar en 120 colecistectom&iacute;as. Rev Cubana Cir 1990;29(2): 290-8.</FONT></LI>    <!-- ref --><LI> <FONT SIZE=-1>Marrero FA, Fernando RD, Vila DI. Factores de riesgo de las infecciones posquir&uacute;rgicas vulnerables por la Organizaci&oacute;n de la Salud. Rev Cubana Cir 1989;28(4):279-86.</FONT></LI>    <LI> <FONT SIZE=-1>R&iacute;o AJ del, Hern&aacute;ndez JM, Pe&oacute;n SA, Su&aacute;rez HM. Infecci&oacute;n nosocomial. Estudio de 2 a&ntilde;os. Rev Cubana Cir 1993;32(1):14--23.</FONT></LI>      <!-- ref --><LI> <FONT SIZE=-1>Rodr&iacute;guez VC, V&aacute;zquez RJ, P&eacute;rez MR. Abdomen agudo. Estudio de los fallecidos. Rev Cubana Cir 1990;29(2):331-40.</FONT></LI>    <!-- ref --><LI> <FONT SIZE=-1>Flores ME, Delgado VM. Estudio de la mortalidad en cirug&iacute;a general. Rev Cubana Cir 1989;28(4):269-78.</FONT></LI>    <!-- ref --><LI> <FONT SIZE=-1>Kenneth WS. Colecistitis aguda. Clin Quir Norteam 1988;2:293-305.</FONT></LI>    </OL> Recibido: 25 de marzo de 1996. Aprobado: 19 de septiembre de 1996.      <P>Dr. <I>Jorge Reyes Cardero</I>. Hospital Provincial Clinicoquir&uacute;rgico Docente "Saturnino Lora", Santiago de Cuba, Cuba.        ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Doglia]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Persistencia del síndrome de FMO en pacientes con o sin sepsis]]></article-title>
<source><![CDATA[Med Intensiva]]></source>
<year>1987</year>
<volume>11</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>184-7</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Avilés]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Cuidados intensivos en peritonitis grave: Experiencia en 6 años de trabajo]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Cir]]></source>
<year>1987</year>
<volume>26</volume>
<numero>5</numero>
<issue>5</issue>
<page-range>115-8</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Camacho]]></surname>
<given-names><![CDATA[AV]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Curbelo]]></surname>
<given-names><![CDATA[PR]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Díaz]]></surname>
<given-names><![CDATA[HC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Río]]></surname>
<given-names><![CDATA[AJ]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Insuficiencia múltiple de órganos en el paciente quirúrgico]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Cir]]></source>
<year>1991</year>
<volume>30</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>82-90</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Reyes]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Jiménez]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Valor de la colescistectomía electiva en el tratamiento de la colecistitis crónica alitiásica]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Cir]]></source>
<year>1995</year>
<volume>34</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>46-50</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[FR]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Caíñas]]></surname>
<given-names><![CDATA[RJ]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Satorre]]></surname>
<given-names><![CDATA[RJ]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Acosta]]></surname>
<given-names><![CDATA[TR]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Bacteriología de la vesícula biliar en 120 colecistectomías]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Cir]]></source>
<year>1990</year>
<volume>29</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>290-8</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Marrero]]></surname>
<given-names><![CDATA[FA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fernando]]></surname>
<given-names><![CDATA[RD]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Vila]]></surname>
<given-names><![CDATA[DI]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Factores de riesgo de las infecciones posquirúrgicas vulnerables por la Organización de la Salud]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Cir]]></source>
<year>1989</year>
<volume>28</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>279-86</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Río]]></surname>
<given-names><![CDATA[AJ]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[JM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Peón]]></surname>
<given-names><![CDATA[SA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Suárez]]></surname>
<given-names><![CDATA[HM]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Infección nosocomial: Estudio de 2 años]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Cir]]></source>
<year>1993</year>
<volume>32</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>14-23</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[VC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Vázquez]]></surname>
<given-names><![CDATA[RJ]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pérez]]></surname>
<given-names><![CDATA[MR]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Abdomen agudo: Estudio de los fallecidos]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Cir]]></source>
<year>1990</year>
<volume>29</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>331-40</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Flores]]></surname>
<given-names><![CDATA[ME]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Delgado]]></surname>
<given-names><![CDATA[VM]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Estudio de la mortalidad en cirugía general]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Cir]]></source>
<year>1989</year>
<volume>28</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>269-78</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kenneth]]></surname>
<given-names><![CDATA[WS]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Colecistitis aguda]]></article-title>
<source><![CDATA[Clin Quir Norteam]]></source>
<year>1988</year>
<volume>2</volume>
<page-range>293-305</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
