<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0034-7493</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Cubana de Cirugía]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev Cubana Cir]]></abbrev-journal-title>
<issn>0034-7493</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Ciencias Médicas]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0034-74932004000300007</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Factores que influyen en la fragmentación de cálculos vesiculares por ondas de choque extracorpóreas]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Factors influencing on the fragmentation of gallbladder calculi by extracorporeal shock waves]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pérez González]]></surname>
<given-names><![CDATA[Domingo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Scorza Sánchez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[de León Rubio]]></surname>
<given-names><![CDATA[Nancy]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hernández Mulet]]></surname>
<given-names><![CDATA[Hermidio]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pérez Palenzuela]]></surname>
<given-names><![CDATA[Javier]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Hospital Clinicoquirúrgico Hermanos Ameijeiras  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Ciudad de La Habana ]]></addr-line>
<country>Cuba</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2004</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2004</year>
</pub-date>
<volume>43</volume>
<numero>3-4</numero>
<fpage>0</fpage>
<lpage>0</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0034-74932004000300007&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0034-74932004000300007&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0034-74932004000300007&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[La litotricia por ondas de choque extracorpóreas es una de las variantes terapéuticas para la litiasis vesicular sintomática. Se aplicaron en 626 pacientes 479 (76,6 %) del sexo femenino y 147 (23,4 %) del masculino, con más de 40 años de edad en 473 (69,9 %). Los índices de fragmentación completa fueron mayores en los pacientes con cálculos únicos (79,5 %), de menos de 20 mm de diámetro (72,3 %), radiotransparentes (89,2 %) y con densidades inferiores a las 50 unidades Houndsfield (72,6 %). Necesitaron 2, 3 y 4 sesiones de tratamiento 215 pacientes (34,3 %), 35 (5,6 %) y 11 (1,8 %) respectivamente. Finalmente la fragmentación fue completa en 332 (53,0 %), parcial en 241 (38,5 %) y solo no fragmentaron 53 (8,5 %), donde se demostró el valor de las características físicas e imagenológicas de los cálculos en este proceso]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Extracorporeal shock-wave lithotripsy is one of the therapeutic variants for symptomatic gallbladder lithiasis. It was applied to 626 patients, 479 (76.6 %) females and 147 (23.4 %) males. 473 (69.9 %) were over 40. The indexes of complete fragmentation were higher in patients with a single calculus (79.5 %) of less than 20 mm of diameter (72.3 %·), radiotransparent (89.2%) and with densities under 50 Houndsfield units (72.6 %). 215 patients (34.3 %), 35 (5.6 %) and 11 (1.8 %) needed 2,3 and 4 treatment sessions, respectively. Finally, the fragmentation was complete in 332 (53.0 %), partial in 241 (38.5 %) and only 53 (8.5 %) were not fragmented. The value of the physical and imaging characteristics of the calculi in this process was demonstrated]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Litiasis vesicular]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[litotricia extracorpórea]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Gallbladder lithiasis]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[extracorporeal lithotripsy]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p>Hospital Clinicoquir&uacute;rgico “Hermanos Ameijeiras” </p><h2>Factores que  influyen en la fragmentaci&oacute;n de c&aacute;lculos vesiculares por ondas de  choque extracorp&oacute;reas </h2>    <p><a href="#cargo">Dr. Domingo P&eacute;rez  Gonz&aacute;lez,<span class="superscript">1</span> Dr. Carlos Scorza S&aacute;nchez,<span class="superscript">2</span>  Dra. Nancy de Le&oacute;n Rubio,<span class="superscript">3</span> Dr. Hermidio  Hern&aacute;ndez Mulet<span class="superscript">4</span> y Dr. Javier P&eacute;rez  Palenzuela<span class="superscript">5</span></a> <a name="autor"></a></p><H4>Resumen  </H4>    <P ALIGN="justify">La litotricia por ondas de choque extracorp&oacute;reas  es una de las variantes terap&eacute;uticas para la litiasis vesicular sintom&aacute;tica.  Se aplicaron en 626 pacientes 479 (76,6 %) del sexo femenino y 147 (23,4 %) del  masculino, con m&aacute;s de 40 a&ntilde;os de edad en 473 (69,9 %). Los &iacute;ndices  de fragmentaci&oacute;n completa fueron mayores en los pacientes con c&aacute;lculos  &uacute;nicos (79,5 %), de menos de 20 mm de di&aacute;metro (72,3 %), radiotransparentes  (89,2 %) y con densidades inferiores a las 50 unidades <EM>Houndsfield </EM> (72,6  %). Necesitaron 2, 3 y 4 sesiones de tratamiento 215 pacientes (34,3 %), 35 (5,6  %) y 11 (1,8 %) respectivamente. Finalmente la fragmentaci&oacute;n fue completa  en 332 (53,0 %), parcial en 241 (38,5 %) y solo no fragmentaron 53 (8,5 %), donde  se demostr&oacute; el valor de las caracter&iacute;sticas f&iacute;sicas e imagenol&oacute;gicas  de los c&aacute;lculos en este proceso. </P>    <P><EM>Palabras clave</EM>: Litiasis  vesicular, litotricia extracorp&oacute;rea.</P>    <p>    <br> Aunque la colecistectom&iacute;a  es el tratamiento m&aacute;s conocido de la litiasis vesicular, existen otras  variantes terap&eacute;uticas no quir&uacute;rgicas para esta enfermedad. Dentro  de ellas se encuentran la litolisis con &aacute;cidos biliares por v&iacute;a  oral (&aacute;cido quenodesoxic&oacute;lico, &aacute;cido ursodesoxic&oacute;lico  o ambos) o con sustancias solventes por contacto directo administrados por v&iacute;a  percut&aacute;nea o transendosc&oacute;pica (metil-tert-butil-&eacute;ter); la  litotricia por ondas de choque (intra o extracorp&oacute;reas) y la l&aacute;ser-litotricia.  Cuando algunos de estos m&eacute;todos se asocian, la efectividad del tratamiento  es superior.<span class="superscript">1-4 </span></p>    <p align="justify">Para poder  aplicar estas variantes no quir&uacute;rgicas es necesario seleccionar muy bien  los pacientes sobre la base de las caracter&iacute;sticas f&iacute;sicas e imagenol&oacute;gicas  de los c&aacute;lculos; a&uacute;n as&iacute; los resultados entre los diferentes  grupos.<span class="superscript">1-6 </span></p>    <p align="justify">En este trabajo  se analizaron los factores que influyen en la fragmentaci&oacute;n de los c&aacute;lculos  vesiculares aplicando las ondas de choque extracorp&oacute;reas. </p><h4>    <br>  M&eacute;todos </h4>    <p align="justify">Se realiz&oacute; un estudio descriptivo  y prospectivo en 626 pacientes que con el diagn&oacute;stico de litiasis vesicular  sintom&aacute;tica fueron seleccionados en una consulta especializada del Grupo  de Litotricia Biliar del Hospital Cl&iacute;nico Quir&uacute;rgico “Hermanos Ameijeiras”  en Ciudad de La Habana, siguiendo los criterios del Grupo de <em>Munich </em>,  que se bas&oacute; en su experiencia con la litolisis oral: pacientes sintom&aacute;ticos  sin antecedentes de &iacute;ctero, colecistitis, pancreatitis o colangitis aguda,  con c&aacute;lculos radiotransparentes &uacute;nicos o hasta 3 c&aacute;lculos  con un di&aacute;metro total de 30 mm, perfectamente identificados y colimados  por ultrasonido en el litotritor. No se incluyeron embarazadas, ni pacientes con  trastornos de la coagulaci&oacute;n o con tratamiento con anticoagulantes, as&iacute;  como tampoco aquellos con quistes y aneurismas en el trayecto de las ondas de  choque. </p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify">Se admiti&oacute; un grupo de pacientes que incumpl&iacute;an  algunos de los requisitos relacionados con las caracter&iacute;sticas f&iacute;sicas  e imagenol&oacute;gicas de los c&aacute;lculos para establecer la influencia de  los mismos en la fragmentaci&oacute;n alcanzada. A todos ellos se les explic&oacute;  la probabilidad de que su tratamiento no fuera efectivo, pero estuvieron de acuerdo  en participar en los estudios. </p>    <p align="justify">Los datos recogidos fueron:  edad, sexo, n&uacute;mero y tama&ntilde;o de los c&aacute;lculos, tipo de c&aacute;lculos  por colecistograf&iacute;a oral y su densidad por tomograf&iacute;a axial computadorizada  (TAC), si fragmentaron o no, grado de fragmentaci&oacute;n (completa o parcial  si los fragmentos son menores o mayores de 5 mm respectivamente, n&uacute;mero  de sesiones de ondas de choque aplicadas y causas de retratamiento. Se confeccion&oacute;  una base de datos con <em>Microsoft Excel </em>que se procesaron posteriormente  con el paquete estad&iacute;stico <em>SPSS </em> Versi&oacute;n 10.0 en una computadora  <em>Pentium III –LG</em>, relacionando la fragmentaci&oacute;n obtenida con cada  uno de los &iacute;ndices evaluados. Los resultados se llevaron a tablas y se  aplic&oacute; el <em>test </em>estad&iacute;stico <em>Chi cuadrado </em> para  el an&aacute;lisis de correlaci&oacute;n. </p>    <p align="justify">Se utiliz&oacute;  el litotritor seco <em>Lithostar-Plus </em> de la <em>Siemens </em> de segunda  generaci&oacute;n en todos los pacientes. </p><h4>    <br> Resultados </h4>    <p align="justify">En  la tabla 1 se presentan los datos generales de la serie que consta de 626 pacientes:  479 (76,6 %) del sexo femenino y 147 (23,4 %) del masculino. El mayor n&uacute;mero  de casos correspondi&oacute; al grupo de edades comprendido entre 41 y 60 a&ntilde;os  con 312 (49,9 %) <strong>, </strong>casi la mitad de la muestra. </p>    <p align="center">Tabla  1. <em>Distribuci&oacute;n de pacientes seg&uacute;n edad y sexo</em></p>    <div align="center">  <table width="200" align="center"> <tr> <td rowspan="3">    <div align="center"><strong>Edad</strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="4">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Sexo</strong></div></td><td colspan="2" rowspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Total</strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td></tr>  <tr> <td colspan="2">    <div align="center"><strong>Femenino</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>Masculino</strong></div>    <div align="center"></div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>%</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>%  </strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>Pacientes </strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>%</strong></div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">Menores de 20 </div></td><td>    <div align="center">6</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">1,0</div></td><td>    <div align="center">5</div></td><td>    <div align="center">0,8</div></td><td>    <div align="center">11</div></td><td>    <div align="center">1,8</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">20-24</div></td><td>    <div align="center">15,2</div></td><td>    <div align="center">24,2</div></td><td>    <div align="center">26</div></td><td>    <div align="center">4,1</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">178</div></td><td>    <div align="center">28,3</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">41-60</div></td><td>    <div align="center">223</div></td><td>    <div align="center">35,7</div></td><td>    <div align="center">89</div></td><td>    <div align="center">14,2</div></td><td>    <div align="center">312</div></td><td>    <div align="center">49,9</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">M&aacute;s de 60 </div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">98</div></td><td>    <div align="center">15,7</div></td><td>    <div align="center">27</div></td><td>    <div align="center">4,3</div></td><td>    <div align="center">125</div></td><td>    <div align="center">20,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center"><strong>Total </strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>479</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>76,6</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>147</strong></div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>23,4</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>626</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>100,0</strong></div></td></tr>  </table></div>    <blockquote>     <p align="left">Porcentajes con respecto al total de  pacientes (n = 626) </p></blockquote>    <p align="justify">De los 449 pacientes con  un c&aacute;lculo (tabla 2), fragmentaron 417 (92,9 %) y solo 32 no (7,1 %); 264  lo hicieron completamente (58,8 %) y 153 parcial (34,1 %). <strong></strong></p>    <p align="center">Tabla  2. <em>Relaci&oacute;n de pacientes seg&uacute;n n&uacute;mero de c&aacute;lculos  y fragmentaci&oacute;n final </em></p>    <div align="center"> <table width="200" border="1" align="center">  <tr> <td width="12%" rowspan="4">    <div align="center"><strong>N&uacute;mero de  c&aacute;lculos </strong></div>    <div align="center"></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="9">    <div align="center"><strong>Fragmentaci&oacute;n  final</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>Total</strong></div></td></tr>  <tr> <td colspan="3">    <div align="center"><strong>Completa</strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="3">    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Parcial</strong></div></td><td colspan="3">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>No.  fragmentaci&oacute;n </strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td width="13%" rowspan="3">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td width="6%" rowspan="3">    <div align="center"><strong>%  </strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td></tr>  <tr> <td width="22%" rowspan="2">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>%</strong></div>    <div align="center"></div></td><td width="13%" rowspan="2">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>%</strong></div>    <div align="center"></div></td><td width="16%" rowspan="2">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>%</strong></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"></div></td></tr>  <tr> <td width="0%">    <div align="center"><strong>1</strong></div></td><td width="0%">    <div align="center"><strong>2</strong></div></td><td width="0%">    <div align="center"><strong>1</strong></div></td><td width="0%">    <div align="center"><strong>2</strong></div></td><td width="0%">    <div align="center"><strong>1</strong></div></td><td width="0%">    <div align="center"><strong>2</strong></div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">1</div></td><td>    <div align="center">264</div></td><td width="0%">    <div align="center">58,8</div></td><td width="0%">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">79,5</div></td><td>    <div align="center">153</div></td><td width="0%">    <div align="center">34,1</div></td><td width="0%">    <div align="center">63,5</div></td><td>    <div align="center">32</div></td><td width="0%">    <div align="center">7,1</div></td><td width="0%">    <div align="center">60,4</div></td><td>    <div align="center">449</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">2</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">34</div></td><td width="0%">    <div align="center">36,6</div></td><td width="0%">    <div align="center">10,2</div></td><td>    <div align="center">47</div></td><td width="0%">    <div align="center">50,5</div></td><td width="0%">    <div align="center">19,6</div></td><td>    <div align="center">12</div></td><td width="0%">    <div align="center">12,9</div></td><td width="0%">    <div align="center">22,6</div></td><td>    <div align="center">93</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">3</div></td><td>    <div align="center">22</div></td><td width="0%">    <div align="center">44,0</div></td><td width="0%">    <div align="center">6,6</div></td><td>    <div align="center">23</div></td><td width="0%">    <div align="center">46,0</div></td><td width="0%">    <div align="center">9,5</div></td><td>    <div align="center">5</div></td><td width="0%">    <div align="center">10,0</div></td><td width="0%">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">9,6</div></td><td>    <div align="center">50</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">+ de 3 </div></td><td>    <div align="center">12</div></td><td width="0%">    <div align="center">35,3</div></td><td width="0%">    <div align="center">3,7</div></td><td>    <div align="center">18</div></td><td width="0%">    <div align="center">52,9</div></td><td width="0%">    <div align="center">7,5</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">4</div></td><td width="0%">    <div align="center">11,8</div></td><td width="0%">    <div align="center">7,6</div></td><td>    <div align="center">34</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center"><strong>Total</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>332</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>100,0</strong></div>    <div align="center"></div></td><td>    <div align="center"><strong>241</strong></div></td><td colspan="2">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>100,0</strong></div>    <div align="center"></div></td><td>    <div align="center"><strong>53</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>100,0</strong></div>    <div align="center"></div></td><td>    <div align="center"><strong>626</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>-</strong></div></td></tr>  </table></div>    <blockquote>     <p align="left">1. Seg&uacute;n n&uacute;mero de c&aacute;lculos    <br>  2. Seg&uacute;n tipo de fragmentaci&oacute;n final </p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="left"><em>Chi  cuadrado </em>= 22,404     <br> p = 0,001 </p></blockquote>    <p>    <br> De los 332 casos  con fragmentaci&oacute;n completa, 264 (79,5 %) ten&iacute;an un c&aacute;lculo.  Tanto la completa como la parcial disminuyen a medida que aumenta el n&uacute;mero  de c&aacute;lculos (p = 0,001). </p>    <p align="justify">De los 411 pacientes con  c&aacute;lculos de hasta 20 mm de di&aacute;metro, 373 fragmentaron (90,8 %) y  solo 38 (9,2 %) no; 240 (58,4 %) con fragmentaci&oacute;n completa y 133 (32,4  %) con parcial. De los 332 con fragmentaci&oacute;n completa, 240 (72,3 %) ten&iacute;an  c&aacute;lculos entre 6 y 20 mm de di&aacute;metro. Si aumenta el tama&ntilde;o  de los c&aacute;lculos disminuyen los porcentajes de fragmentaci&oacute;n completa  y parcial (p = 0,001). </p>    <p align="center">Tabla 3. <em>Relaci&oacute;n de pacientes  seg&uacute;n tama&ntilde;o de los c&aacute;lculos y fragmentaci&oacute;n final  </em></p>    <div align="center"> <table width="90%" border="0" align="center" cellpadding="2" cellspacing="1">  <tr> <td width="9%" rowspan="4">    <div align="center"><strong>Tama&ntilde;o de los  c&aacute;lculos (mm) </strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"></div></td><td colspan="9">    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Fragmentaci&oacute;n  final </strong></div></td><td colspan="2">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>Total</strong></div>    <div align="center"></div></td></tr>  <tr> <td colspan="3">    <div align="center"><strong>Completa</strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="3">    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Parcial</strong></div></td><td colspan="3">    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>No.  fragmentaci&oacute;n </strong></div></td><td width="15%" rowspan="3">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td width="11%" rowspan="3">    <div align="center"><strong>%  </strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td></tr>  <tr> <td width="10%" rowspan="2">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>%</strong></div></td><td width="10%" rowspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>%</strong></div></td><td width="10%" rowspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>%</strong></div></td></tr>  <tr> <td width="0%">    <div align="center"><strong>1</strong></div></td><td width="0%">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>2</strong></div></td><td width="0%">    <div align="center"><strong>1</strong></div></td><td width="0%">    <div align="center"><strong>2</strong></div></td><td width="0%">    <div align="center"><strong>  1</strong></div></td><td width="0%">    <div align="center"><strong>2</strong></div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">6-20</div></td><td>    <div align="center">240</div></td><td width="0%">    <div align="center">58,4</div></td><td width="0%">    <div align="center">72,3</div></td><td>    <div align="center">133</div></td><td width="0%">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">32,4</div></td><td width="0%">    <div align="center">55,2</div></td><td>    <div align="center">38</div></td><td width="0%">    <div align="center">9,2  </div></td><td width="0%">    <div align="center">71,7</div></td><td>    <div align="center">411</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">21-30</div></td><td>    <div align="center">67</div></td><td width="0%">    <div align="center">47,5</div></td><td width="0%">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">20,2</div></td><td>    <div align="center">64</div></td><td width="0%">    <div align="center">45,4</div></td><td width="0%">    <div align="center">26,6</div></td><td>    <div align="center">10</div></td><td width="0%">    <div align="center">7,1</div></td><td width="0%">    <div align="center">18,9</div></td><td>    <div align="center">141</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">&gt; 30</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">25</div></td><td width="0%">    <div align="center">33,7</div></td><td width="0%">    <div align="center">7,5</div></td><td>    <div align="center">44</div></td><td width="0%">    <div align="center">59,5</div></td><td width="0%">    <div align="center">18,2</div></td><td>    <div align="center">5</div></td><td width="0%">    <div align="center">  6,8</div></td><td width="0%">    <div align="center">9,4</div></td><td>    <div align="center">74</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center"><strong>Total</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>332</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>100,0</strong></div>    <div align="center"></div></td><td>    <div align="center"><strong>241</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>100,0</strong></div>    <div align="center"></div></td><td>    <div align="center"><strong>53</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>100,0</strong></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"></div></td><td>    <div align="center"><strong>626</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>-</strong></div></td></tr>  </table></div>    <blockquote>     <p align="left">1. Seg&uacute;n tama&ntilde;o de los  c&aacute;lculos    <br> 2. Seg&uacute;n tipo de fragmentaci&oacute;n final</p>    <p align="left"><em>Chi  cuadrado</em> = 23,3     <br> p &lt; 0,001</p></blockquote>    <p align="justify">En relaci&oacute;n  con la densidad del c&aacute;lculo, medida en unidades <em></em><em>Houndsfield  </em> (UH), por TAC se encontr&oacute; que de los 379 pacientes con densidades  inferiores a 50 UH, 364 (96,0 %) fragmentaron y solo 14 (4,0 %) no; 241 (63,6  %) completa, donde se demostr&oacute; que mientras aumenta la densidad del c&aacute;lculo  (tablas 4 y 5), disminuyen los porcentajes de fragmentaci&oacute;n de ambos tipos  (p = 0,001). </p>    <p align="center">Tabla 4. <em>Relaci&oacute;n de pacientes seg&uacute;n  tipo de c&aacute;lculo por colecistograf&iacute;a oral y fragmentaci&oacute;n  final</em></p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"> <table width="600" align="center"> <tr> <td rowspan="4">    <div align="center"><strong>Tipo  de c&aacute;lculo </strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="9">    <div align="center"><strong>Fragmentaci&oacute;n  final </strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>Total</strong></div></td></tr>  <tr> <td colspan="3">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Completa</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="3">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Parcial</strong></div></td><td colspan="3">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>No.  fragmentaci&oacute;n </strong></div>    <div align="center"></div></td><td rowspan="3">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td rowspan="3">    <div align="center"><strong>%  (1) </strong></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"></div>    <div align="center"></div></td></tr>  <tr> <td rowspan="2">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>%</strong></div></td><td rowspan="2">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>%</strong></div></td><td rowspan="2">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>%</strong></div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center"><strong>1</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>2</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>1</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>2</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>1</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>2</strong></div></td></tr>  <tr> <td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">Radiotransparentes</div></td><td>    <div align="center">296</div></td><td>    <div align="center">56,8</div></td><td>    <div align="center">89,2</div></td><td>    <div align="center">189</div></td><td>    <div align="center">36,3</div></td><td>    <div align="center">78,5</div></td><td>    <div align="center">36</div></td><td>    <div align="center">6,9</div></td><td>    <div align="center">67,9</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">521</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">Mixtos</div></td><td>    <div align="center">36</div></td><td>    <div align="center">34,7</div></td><td>    <div align="center">10,8</div></td><td>    <div align="center">51</div></td><td>    <div align="center">49,0</div></td><td>    <div align="center">21,1</div></td><td>    <div align="center">17</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">16,3</div></td><td>    <div align="center">32,1</div></td><td>    <div align="center">104</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">Radiopacos</div></td><td>    <div align="center">-</div></td><td>    <div align="center">-</div></td><td>    <div align="center">-</div></td><td>    <div align="center">1</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">0,4</div></td><td>    <div align="center">-</div></td><td>    <div align="center">-</div></td><td>    <div align="center">-</div></td><td>    <div align="center">1</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center"><strong>Total</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>332</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>100,0</strong></div>    <div align="center"></div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>241</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>100,0</strong></div>    <div align="center"></div></td><td>    <div align="center"><strong>53</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>100,0</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>626</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>-</strong></div></td></tr>  </table></div>    <blockquote>     <p align="left">1. Seg&uacute;n tipo de c&aacute;lculo  por colecistograf&iacute;a oral    ]]></body>
<body><![CDATA[<br> 2. Seg&uacute;n tipo de fragmentaci&oacute;n  final</p>    <p align="left"><em>Chi cuadrado</em> = 2,404     <br> p = 0,001 </p></blockquote>    <p align="center">Tabla  5. <em>Relaci&oacute;n de pacientes seg&uacute;n densidad del c&aacute;lculo y  fragmentaci&oacute;n final</em></p>    <div align="center"> <table width="600" align="center">  <tr> <td rowspan="4">    <div align="center">     <p><strong>Densidad del c&aacute;lculo  </strong></p>    <p><strong>(TAC - UH)</strong></p></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"></div></td><td colspan="9">    <div align="center"><strong>Fragmentaci&oacute;n  final </strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>Total</strong></div></td></tr>  <tr> <td colspan="3">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Completa</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="3">    <div align="center"></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Parcial</strong></div></td><td colspan="3">    <div align="center"></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>No.  fragmentaci&oacute;n </strong></div>    <div align="center"></div></td><td rowspan="3">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td rowspan="3">    <div align="center"><strong>%  (1) </strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td></tr>  <tr> <td rowspan="2">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"></div>    <div align="center"><strong>%</strong></div></td><td rowspan="2">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>%</strong></div></td><td rowspan="2">    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>%</strong></div></td></tr>  <tr> <td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>1</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>2</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>1</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>2</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>1</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>2</strong></div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">&lt; 50 </div></td><td>    <div align="center">241</div></td><td>    <div align="center">63,3</div></td><td>    <div align="center">72,6</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">123</div></td><td>    <div align="center">32,4</div></td><td>    <div align="center">51,0</div></td><td>    <div align="center">15</div></td><td>    <div align="center">4,0</div></td><td>    <div align="center">28,3</div></td><td>    <div align="center">379</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">50 - 100 </div></td><td>    <div align="center">53</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">43,1</div></td><td>    <div align="center">16,0</div></td><td>    <div align="center">59</div></td><td>    <div align="center">48,0</div></td><td>    <div align="center">24,5</div></td><td>    <div align="center">11</div></td><td>    <div align="center">8,9</div></td><td>    <div align="center">20,8</div></td><td>    <div align="center">123</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">101 - 150 </div></td><td>    <div align="center">21</div></td><td>    <div align="center">35,6</div></td><td>    <div align="center">6,3</div></td><td>    <div align="center">27</div></td><td>    <div align="center">45,8</div></td><td>    <div align="center">11,2</div></td><td>    <div align="center">11</div></td><td>    <div align="center">18,6</div></td><td>    <div align="center">20,8</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">59</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">&gt; 150 </div></td><td>    <div align="center">17</div></td><td>    <div align="center">26,2</div></td><td>    <div align="center">5,1</div></td><td>    <div align="center">32</div></td><td>    <div align="center">49,2</div></td><td>    <div align="center">13,3</div></td><td>    <div align="center">16</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">24,6</div></td><td>    <div align="center">30,1</div></td><td>    <div align="center">65</div></td><td>    <div align="center">100,0</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center"><strong>Total</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>332</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>100,0</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>241</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"><strong>100,0</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>53</strong></div></td><td colspan="2">    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>100,0</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>626</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>-</strong></div></td></tr>  </table></div>    <blockquote>     <p>1. Seg&uacute;n densidad del c&aacute;lculo seg&uacute;n  TAC    <br> 2. Seg&uacute;n tipo de fragmentaci&oacute;n final</p>    <p><em>Chi cuadrado</em>  = 268,08     <br> p = 0,001</p></blockquote>    <p align="justify">Cuando los c&aacute;lculos  no fragmentaban o lo hac&iacute;an parcialmente (fragmentos mayores de 5 mm) o  formaban conglomerados despu&eacute;s de una fragmentaci&oacute;n adecuada se  les ofrec&iacute;a siempre al paciente la oportunidad de una nueva sesi&oacute;n  de tratamiento y algunos aceptaron (tabla 6); 215 fueron a segunda sesi&oacute;n  (34,3 %) y 11 a cuarta (1,8 %). La causa m&aacute;s frecuente de retratamiento  fue la presencia de fragmentos mayores de 5 mm. </p>    <p align="center">Tabla 6.  <em>Causas de retratamiento</em> </p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"> <table width="600" align="center">  <tr> <td rowspan="3">    <div align="center"><strong>N&uacute;mero de lesiones </strong></div>    <div align="center"></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="6">    <div align="center"><strong>Causas</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Total</strong></div></td></tr>  <tr> <td colspan="2">    <div align="center"><strong>Fragmentos &gt; 5 mm </strong></div>    <div align="center"></div></td><td colspan="2">    <div align="center"></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>Conglomerados</strong></div></td><td colspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>No.  fragmentaci&oacute;n</strong></div></td><td rowspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div></td><td rowspan="2">    <div align="center"></div>    <div align="center"><strong>%  (1) </strong></div></td></tr> <tr> <td>    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>%  (2) </strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center"><strong>%  (2) </strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>Pacientes</strong></div></td><td>    <div align="center"><strong>%  (2) </strong></div></td></tr> <tr> <td>    <div align="center">2</div></td><td>    <div align="center">123</div></td><td>    <div align="center">57,2</div></td><td>    <div align="center">88</div></td><td>    <div align="center">41,0</div></td><td>    <div align="center">4</div></td><td>    <div align="center">1,8</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">215</div></td><td>    <div align="center">34,3</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">3</div></td><td>    <div align="center">20</div></td><td>    <div align="center">57,1</div></td><td>    <div align="center">13</div></td><td>    <div align="center">37,1</div></td><td>    <div align="center">2</div></td><td>    <div align="center">5,8</div></td><td>    <div align="center">35</div></td><td>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">5,6</div></td></tr>  <tr> <td>    <div align="center">4</div></td><td>    <div align="center">8</div></td><td>    <div align="center">72,8</div></td><td>    <div align="center">2</div></td><td>    <div align="center">18,1</div></td><td>    <div align="center">1</div></td><td>    <div align="center">9,1</div></td><td>    <div align="center">11</div></td><td>    <div align="center">1,8</div></td></tr>  </table></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<blockquote>     <p align="left">1. Respecto al total de pacientes tratados  (n = 626)    <br> 2. Respecto al total de pacientes por sesi&oacute;n</p></blockquote>    <p align="left">&nbsp;</p><h4>Discusi&oacute;n  </h4>    <p align="justify">Las ondas de choque extracorp&oacute;reas son ondas ac&uacute;sticas  de alta presi&oacute;n generadas fuera del cuerpo humano y dirigidas a un foco  (c&aacute;lculos). Estas ondas se producen a partir de 3 sistemas (electromagn&eacute;tico,  piezoel&eacute;ctrico y electrodo-buj&iacute;a) sumergidos en agua desgasificada  y llegan al c&aacute;lculo con escasa atenuaci&oacute;n de su energ&iacute;a,  debido a que la impedancia ac&uacute;stica del agua es pr&aacute;cticamente igual  a la de los tejidos org&aacute;nicos. En el c&aacute;lculo, la diferencia de impedancia  ac&uacute;stica provoca un cambio brusco de presi&oacute;n que desencadena la  desintegraci&oacute;n de la misma tras su aplicaci&oacute;n repetida.<span class="superscript">1-3,7</span>  </p>    <p align="justify">Para la mayor&iacute;a de los autores la eficacia en la  fragmentaci&oacute;n depende de las caracter&iacute;sticas f&iacute;sicas (estructurales)  y bioqu&iacute;micas de los c&aacute;lculos.<span class="superscript">1-9 </span></p>    <p align="justify"><em>Tsuchiya  </em> y otros<span class="superscript">10</span> demostraron que los c&aacute;lculos  ricos en colesterol, con una estructura radial son los que tiene mejores &iacute;ndices  de fragmentaci&oacute;n completa, seguidos por los mixtos, en que la estructura  es por capas. </p>    <p align="justify">Sin embargo, grupos como el de <em>Howard</em><span class="superscript">11</span>  en los EE.UU. decidieron aplicar ondas de choque en pacientes de alto riesgo o  que rechazaban el tratamiento quir&uacute;rgico, independientemente de las caracter&iacute;sticas  de los c&aacute;lculos. Los resultados no fueron buenos. La fragmentaci&oacute;n  se obtuvo solo en aquellos que cumpl&iacute;an con los requisitos anteriormente  establecidos. </p>    <p align="justify">Estudios multic&eacute;ntricos como el de  <em>Mutagha </em> y <em>Fromm</em><span class="superscript">12</span> comprobaron,  al igual que en este estudio, que la fragmentaci&oacute;n es mayor en pacientes  con c&aacute;lculos &uacute;nicos, radiotransparentes, de hasta 20 mm de di&aacute;metro  y densidades bajas; de ah&iacute; la importancia de una buena selecci&oacute;n  de los casos que van a recibir el tratamiento. </p><h4>Summary</h4><H2>Factors  influencing on the fragmentation of gallbladder calculi by extracorporeal shock  waves </H2>    <P ALIGN="justify">Extracorporeal shock-wave lithotripsy is one of  the therapeutic variants for symptomatic gallbladder lithiasis. It was applied  to 626 patients, 479 (76.6 %) females and 147 (23.4 %) males. 473 (69.9 %) were  over 40. The indexes of complete fragmentation were higher in patients with a  single calculus (79.5 %) of less than 20 mm of diameter (72.3 %&middot;), radiotransparent  (89.2%) and with densities under 50 <EM>Houndsfield </EM> units (72.6 %). 215  patients (34.3 %), 35 (5.6 %) and 11 (1.8 %) needed 2,3 and 4 treatment sessions,  respectively. Finally, the fragmentation was complete in 332 (53.0 %), partial  in 241 (38.5 %) and only 53 (8.5 %) were not fragmented. The value of the physical  and imaging characteristics of the calculi in this process was demonstrated. </P>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P><EM>Key  words:</EM> Gallbladder lithiasis, extracorporeal lithotripsy. </P><h4>    <br> Referencias  bibliogr&aacute;ficas </h4>    <!-- ref --><P> 1. Sackman M, Delius M, Sauerbach T, Paumgartnet  G. Shock wave lithotripsy of gallbladder stones. The first 175 patients. N Engl  J Med 1988;318:393-7. <!-- ref --><P> 2. Dunn D. Overview og gallstones mangement. En:  Cass A, Stahlgren LR. Principles of biliary lithotripsy. New York : Futura Publishing  1989.p.57-69. <!-- ref --><P> 3. Jones RC, Vanderpool D, O'Leary JP, Hamilton K, Biliary  lithotripsy. En: Cass A, Stahlgren LR. Principles of biliary lithotripsy. New  York : Futura Publishing 1989.p.71-80. <!-- ref --><P> 4. Huw H, Xc YS, Wang XZ. ESWL  and MTBE for gallbladder stones. Chin Med J 1992;105(8):630-4. <!-- ref --><P> 5. Cheslyn-Curtis  S, Rusel RCG. New trends in gallstones management. Br J Surg 1991;78:143-9. <!-- ref --><P>  6. Lu Sh C. Frontiers og gallastones therapy: How far have we come with nonsurgical  methods, Postgrad Med 1989;85(3):90-104. <!-- ref --><P> 7. Escart&iacute;n P, Calvo C,  Escart&iacute;n-Mu&ntilde;oz-Ortiz P. Litotricia biliar; experiencia en 200 casos.  En: R&oacute;ala ER, Herrer&iacute;as JH, Escart&iacute;n P. Situaci&oacute;n  actual de la litotricia biliar. Madrid : SANED; 1990.p.39-48. <!-- ref --><P> 8. Soffer  SF. Tratamiento no quir&uacute;rgico de la litiasis biliar. Rev Fac Med 2000;43(4):53-9.  <!-- ref --><P> 9. Preobrazhenki VN. Currient medical techologies in the treatment of  cholelithiasis. Ter Ar Kh 1998;70(2):48-50. <!-- ref --><P> 10. Tsuchiya T. Shockwave  therapy for the treatment of gallbladder stones. Toshiba Med Rev 1994;23-9. <!-- ref --><P>  11. Howard DE. Nonsurgical management of gallstones disease. Gastroenterol Clin  North Am 1999;28(1):133-4. <!-- ref --><P> 12. Mutagha E, Fromm H. ESWL of gallstones  revisited: currient status and future promises. J Gastroenterol Hepatol 2000;15(3):239-43.  <p>    <br> Recibido: 8 de noviembre de 2004. Aprobado: 21 de diciembre de 2004.      <br> Dr. <em>Domingo P&eacute;rez Gonz&aacute;lez</em>. Hospital Clinicoquir&uacute;rgico  “Hermanos Ameijeiras”. San L&aacute;zaro No. 701, Centro Habana, Ciudad de La  Habana, Cuba. </p>    <p><span class="superscript"><a href="#autor">1</a></span><a href="#autor">Especialista  de II Grado en Cirug&iacute;a General. Profesor Auxiliar.     <br> <span class="superscript">2</span>Especialista  de I Grado en Cirug&iacute;a General. Profesor Auxiliar.     <br> <span class="superscript">3</span>Especialista  de II Grado en Imagenolog&iacute;a. Profesora Asistente.     ]]></body>
<body><![CDATA[<br> <span class="superscript">4</span>Especialista  de I Grado en Gastroenterolog&iacute;a.     <br> <span class="superscript">5</span>Especialista  de I Grado en Medicina General Integral. Residente de 1er a&ntilde;o en Cirug&iacute;a  General.</a> <a name="cargo"></a></p>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sackman]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Delius]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sauerbach]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Paumgartnet]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Shock wave lithotripsy of gallbladder stones: The first 175 patients]]></article-title>
<source><![CDATA[N Engl J Med]]></source>
<year>1988</year>
<volume>318</volume>
<page-range>393-7</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dunn]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Overview og gallstones mangement]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Cass]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Stahlgren]]></surname>
<given-names><![CDATA[LR]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Principles of biliary lithotripsy]]></source>
<year>1989</year>
<page-range>57-69</page-range><publisher-name><![CDATA[Futura Publishing]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jones]]></surname>
<given-names><![CDATA[RC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Vanderpool]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[O'Leary]]></surname>
<given-names><![CDATA[JP]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hamilton]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Biliary lithotripsy]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Cass]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Stahlgren]]></surname>
<given-names><![CDATA[LR]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Principles of biliary lithotripsy]]></source>
<year>1989</year>
<page-range>71-80</page-range><publisher-name><![CDATA[Futura Publishing]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Huw]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Xc]]></surname>
<given-names><![CDATA[YS]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Wang]]></surname>
<given-names><![CDATA[XZ]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[ESWL and MTBE for gallbladder stones]]></article-title>
<source><![CDATA[Chin Med J]]></source>
<year>1992</year>
<volume>105</volume>
<numero>8</numero>
<issue>8</issue>
<page-range>630-4</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cheslyn-Curtis]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rusel]]></surname>
<given-names><![CDATA[RCG]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[New trends in gallstones management]]></article-title>
<source><![CDATA[Br J Surg]]></source>
<year>1991</year>
<volume>78</volume>
<page-range>143-9</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lu Sh]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Frontiers og gallastones therapy: How far have we come with nonsurgical methods]]></article-title>
<source><![CDATA[Postgrad Med]]></source>
<year>1989</year>
<volume>85</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>90-104</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Escartín]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Calvo]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Escartín-Muñoz-Ortiz]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Litotricia biliar; experiencia en 200 casos]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Róala]]></surname>
<given-names><![CDATA[ER]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Herrerías]]></surname>
<given-names><![CDATA[JH]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Escartín]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Situación actual de la litotricia biliar]]></source>
<year>1990</year>
<page-range>39-48</page-range><publisher-name><![CDATA[SANED]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Soffer]]></surname>
<given-names><![CDATA[SF]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Tratamiento no quirúrgico de la litiasis biliar]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Fac Med]]></source>
<year>2000</year>
<volume>43</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>53-9</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Preobrazhenki]]></surname>
<given-names><![CDATA[VN]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Currient medical techologies in the treatment of cholelithiasis]]></article-title>
<source><![CDATA[Ter Ar Kh]]></source>
<year>1998</year>
<volume>70</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>48-50</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Tsuchiya]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Shockwave therapy for the treatment of gallbladder stones]]></article-title>
<source><![CDATA[Toshiba Med Rev]]></source>
<year>1994</year>
<page-range>23-9</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Howard]]></surname>
<given-names><![CDATA[DE]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Nonsurgical management of gallstones disease]]></article-title>
<source><![CDATA[Gastroenterol Clin North Am]]></source>
<year>1999</year>
<volume>28</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>133-4</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mutagha]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fromm]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[ESWL of gallstones revisited: currient status and future promises]]></article-title>
<source><![CDATA[J Gastroenterol Hepatol]]></source>
<year>2000</year>
<volume>15</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>239-43</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
