<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0034-7515</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Cubana de Farmacia]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev Cubana Farm]]></abbrev-journal-title>
<issn>0034-7515</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Ciencias Médicas]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0034-75152000000100004</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Mortalidad por intoxicaciones agudas producidas con medicamentos: Cuba, 1995-1996]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[González Valiente]]></surname>
<given-names><![CDATA[María Luisa]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pérez Echemendia]]></surname>
<given-names><![CDATA[Julia Orquídea]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[González Delgado]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos Alberto]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Capote Marrero]]></surname>
<given-names><![CDATA[Belina]]></given-names>
</name>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Centro Nacional de Toxicología. Hospital Militar Docente Dr. Carlos J. Finlay  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Ciudad de La Habana ]]></addr-line>
<country>Cuba</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>04</month>
<year>2000</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>04</month>
<year>2000</year>
</pub-date>
<volume>34</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>25</fpage>
<lpage>33</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0034-75152000000100004&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0034-75152000000100004&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0034-75152000000100004&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Se realizó un estudio descriptivo para determinar la incidencia de intoxicaciones agudas fatales medicamentosas en 1995 y 1996, y los principales factores de riesgo en la población cubana. Ocurrieron 314 defunciones para una tasa de 1,4 por 100 000 habitantes. En edades pediátricas el riesgo superior se encuentra en los menores de 1 a y en los adultos el riesgo aumenta al avanzar la edad, con una mayor afectación del sexo femenino. Las edades de mayor riesgo son a partir de 55 a en las mujeres y en los hombres después de 75 a. Los años de vida potencialmente perdidos fueron 7 430, con predominio de las mujeres (74 %). En los adultos predominaron las circunstancias voluntarias, en especial los suicidios con ingestión de psicofármacos; el diazepam y el fenobarbital se encuentran entre los más elegidos. En segundo término aparecen las reacciones adversas, producidas fundamentalmente por antibióticos, con predominio de las penicilinas. Por último, las circunstancias accidentales originadas por cardiotónicos. En los niños no existió diferencia estadística significativa en las diferentes circunstancias.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[We undertook a descriptive stuy to determine the incidence of fatal outcomes of acute drug poisoning in 1995 and 1996 and the main risk factors for the Cuban population. There were 314 deaths accounting for 1,4 death per 1000 pop. In pediatric ages, under 1 year-old infants are at the highest risk whereas risk for adults increases with age, being females the most affected ones. The most risky ages for women are from 55 years and over, and for men after 75 years of life. Potential years of life lost amounted to 7 430 with females predominating (74 %). Voluntary poisonings in adults prevailed spcially suicides from psychodrug-taking; diazepam and phenobarbital were the most used drugs for this end. Adverse drug effects was the second cause, which are mainly caused by antibiotics particularly penicilims. Lastly, accidental situations created by cardiotonic substances. There was no significant statistical differences for children in any situations.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[ENVENENAMIENTO]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[ENVENENAMIENTO]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[POISONING]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[POISONING]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p> Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a    <p> <H2> Mortalidad por intoxicaciones  agudas producidas con medicamentos. Cuba, 1995-1996</H2><I><A HREF="Autores">M<FONT SIZE=+0>ar&iacute;a  Luisa Gonz&aacute;lez Valiente,<SUP>1</SUP> Julia Orqu&iacute;dea P&eacute;rez  Echemendia,<SUP>2</SUP> Carlos Alberto Gonz&aacute;lez Delgado<SUP>3</SUP> y Belina  Capote Marrero<SUP>4</SUP></FONT></A></I> <H4> RESUMEN</H4>Se realiz&oacute; un  estudio descriptivo para determinar la incidencia de intoxicaciones agudas fatales  medicamentosas en 1995 y 1996, y los principales factores de riesgo en la poblaci&oacute;n  cubana. Ocurrieron 314 defunciones para una tasa de 1,4 por 100 000 habitantes.  En edades pedi&aacute;tricas el riesgo superior se encuentra en los menores de  1 a y en los adultos el riesgo aumenta al avanzar la edad, con una mayor afectaci&oacute;n  del sexo femenino. Las edades de mayor riesgo son a partir de 55 a en las mujeres  y en los hombres despu&eacute;s de 75 a. Los a&ntilde;os de vida potencialmente  perdidos fueron 7 430, con predominio de las mujeres (74 %). En los adultos predominaron  las circunstancias voluntarias, en especial los suicidios con ingesti&oacute;n  de psicof&aacute;rmacos; el diazepam y el fenobarbital se encuentran entre los  m&aacute;s elegidos. En segundo t&eacute;rmino aparecen las reacciones adversas,  producidas fundamentalmente por antibi&oacute;ticos, con predominio de las penicilinas.  Por &uacute;ltimo, las circunstancias accidentales originadas por cardiot&oacute;nicos.  En los ni&ntilde;os no existi&oacute; diferencia estad&iacute;stica significativa  en las diferentes circunstancias.     <P><I>Descriptores DeCS:</I> ENVENENAMIENTO/mortalidad;  ENVENENAMIENTO/epidemiolog&iacute;a.     <P>El desarrollo cient&iacute;ficot&eacute;cnico  alcanzado facilita al hombre una gran diversidad de productos qu&iacute;micos  potencialmente t&oacute;xicos, as&iacute; como el vertiginoso crecimiento de la  Industria Farmac&eacute;utica favorece el uso indiscriminado de f&aacute;rmacos  en algunos casos sin prescripci&oacute;n facultativa, lo cual explica en parte  la implicaci&oacute;n que tienen estos productos en la aparici&oacute;n de intoxicaciones.      <P>Seg&uacute;n estad&iacute;sticas del Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a  de Cuba (CENATOX) se aprecia que en su primera d&eacute;cada de trabajo (1987  a 1996) el 49 % de los intoxicados atendidos por consultas telef&oacute;nicas  y el 40,8 % de los atendidos por el servicio de urgencia fueron provocados por  f&aacute;rmacos (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Informe Estad&iacute;stico  Anual. Ciudad de La Habana: 1997). A su vez se notificaron en 1996 al Ministerio  de Salud P&uacute;blica de Cuba (MINSAP) 30 737 intoxicados, para una tasa de  279 por 100 000 habitantes (Cuba. Ministerio de Salud P&uacute;blica. Sistema  Informaci&oacute;n Estad&iacute;stica de Enfermedades de Declaraci&oacute;n Obligatoria.  Ciudad de La Habana: 1996). La mortalidad por intoxicaciones agudas (IA) en el  per&iacute;odo 1978 a 1994 oscil&oacute; entre 2,4 y 5,1 defunciones por 100 000  habitantes con tendencia ascendente que se acent&uacute;a en el &uacute;ltimo  quinquenio (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por Intoxicaciones  Agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995).     <P>En trabajos revisados  de Espa&ntilde;a<SUP>1</SUP> y Polonia<SUP>2</SUP> en 1995, tambi&eacute;n en  Teher&aacute;n- -Ir&aacute;n,<SUP>3</SUP> en un Hospital de Madrid <SUP>4 </SUP>y  en los Centros de Asistencia Toxicol&oacute;gica de Brasil<SUP>5 </SUP>en 1994,  as&iacute; como en Bonn, Alemania<SUP> 6</SUP> (1974-1993), la presencia de f&aacute;rmacos  present&oacute; supremac&iacute;a en las intoxicaciones agudas que se investigaron.      <P>El MINSAP de nuestro pa&iacute;s, ha trazado objetivos, prop&oacute;sitos y  directrices para el 2000, orientados a disminuir aquellas enfermedades no transmisibles  que han pasado a ocupar las primeras causas de muerte en nuestra poblaci&oacute;n,  entre las que aparecen los accidentes y los suicidios en cuarto y octavo lugar  respectivamente en 1996,<SUP>7</SUP> donde se encuentran incluidas las intoxicaciones  agudas medicamentosas.     <P>El presente trabajo tiene el objetivo de determinar  la incidencia de estos episodios fatales en Cuba durante el bienio 1995-1996,  e identificar factores de riesgo que constituyen un aporte a la vigilancia en  salud, imprescindible para continuar elevando la calidad de vida y su prolongaci&oacute;n,  aspiraci&oacute;n m&aacute;xima de nuestra Sociedad Socialista. <H4> M&Eacute;TODOS</H4>La  investigaci&oacute;n seg&uacute;n su tipo es descriptiva y transversal, por la  forma de recoger los datos es retrospectiva y por su campo es aplicada. La unidad  de observaci&oacute;n es el intoxicado agudo fallecido y el universo de estudio  los 314 fallecidos por esta causa en el pa&iacute;s en 1995/1996.     <P>Las fuentes  de datos utilizadas fueron: las salidas del Sistema Automatizado de Mortalidad  (SAM) de la Direcci&oacute;n Nacional de Estad&iacute;sticas del MINSAP y los  certificados de defunci&oacute;n. Del SAM se obtuvo la base de datos que aport&oacute;  las variables: fecha de defunci&oacute;n, sexo, edad, provincia de residencia,  ocupaci&oacute;n y causa b&aacute;sica de la defunci&oacute;n, as&iacute; como  los listados de defunciones por IA seleccionados por la causa b&aacute;sica de  muerte, codificados por la Clasificaci&oacute;n Internacional de Enfermedades  de la Organizaci&oacute;n Mundial de la Salud en su d&eacute;cima revisi&oacute;n,  que permitieron ubicar para su revisi&oacute;n a cada certificado de defunci&oacute;n,  complet&aacute;ndose as&iacute; la informaci&oacute;n necesaria sobre el f&aacute;rmaco  involucrado y el lugar donde ocurri&oacute; el hecho. La informaci&oacute;n se  elabor&oacute; manualmente, con la confecci&oacute;n de tablas de vaciamiento  y clasificaci&oacute;n que permitieron computar los datos.     <P>Los resultados se  presentaron mediante tablas y figuras. El an&aacute;lisis descriptivo por distribuciones  de frecuencia, porcentajes, razones, tasas globales, espec&iacute;ficas y los  a&ntilde;os de vida potencialmente perdidos (AVPP). Para comparar el riesgo de  las diferentes provincias se utilizaron tasas estandarizadas y para conocer las  diferencias estad&iacute;sticas entre los grupos obtenidos se utiliz&oacute; la  prueba de chi cuadrado y la prueba de proporciones.     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Las reacciones adversas  se consideran como todo efecto no deseado que ocurren a dosis terap&eacute;uticas  y algunas de ellas por su gravedad son capaces de provocar la muerte. Tomando  en cuenta que la literatura nacional consultada en relaci&oacute;n con la farmacovigilancia  no registra estudios de la mortalidad por estos efectos y dada la importancia  que tiene esta informaci&oacute;n en materia de prevenci&oacute;n, se decidi&oacute;  incluirla en el presente trabajo. <H4> RESULTADOS</H4>En el bienio 1995-1996 ocurrieron  en Cuba 314 defunciones por intoxicaciones agudas producidas con medicamentos,  lo que ocasion&oacute; una tasa de 1,4 defunciones por 100 000 habitantes, sin  diferencia significativa entre los 2 a con tasas de 1,5 y 1,3 defunciones por  100 000 habitantes respectivamente, lo cual representa el 28 % del total de las  intoxicaciones fatales ocurridas.     <BR>El comportamiento de estas muertes por grupos  de edad y sexo nos indica que el mayor riesgo en los ni&ntilde;os se encuentra  en los menores de 1 a en uno y otro sexos, seguidos del grupo de 1-4 a. En los  adultos el riesgo aumenta en la medida que avanza la edad, con tasas superiores  en los grupos de 55-64 a y a partir de los 75 a. En todos los grupos de edades  adultas es superior el riesgo en las f&eacute;minas, con tasas superiores a partir  de los 55 a; en los hombres el riesgo superior se ubica a partir de los 75 a (tabla  1, fig.).     <CENTER><A HREF="/img/revistas/far/v34n1/f0104100.jpg"><IMG SRC="/img/revistas/far/v34n1/f0104100.jpg" ALT="Figura1" BORDER=0 HEIGHT=151 WIDTH=229></A></CENTER>    
<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Tabla  1.<I> Fallecidos y tasas ajustadas por intoxicaciones agudas producidas con medicamentos.  Cuba. 1995-1996</I></FONT></FONT></CENTER>    <CENTER><TABLE CELLPADDING=4 > <TR>  <TD VALIGN=BOTTOM ROWSPAN="2" WIDTH="21%"><I><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Grupos  de edad</FONT></FONT></I></TD><TD VALIGN=BOTTOM COLSPAN="2" WIDTH="11%">     <CENTER><I><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Sexo  masculino</FONT></FONT></I></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM COLSPAN="4" WIDTH="14%">      <CENTER><I><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Sexo femenino</FONT></FONT></I></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM COLSPAN="4" WIDTH="18%">      <CENTER><I><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Sexo masculino</FONT></FONT></I></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM COLSPAN="3" WIDTH="36%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Raz&oacute;n por</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">     <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Fallecido</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Tasa</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Fallecido</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Tasa</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Fallecido</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Tasa</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>sexo F/M</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="21%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>&lt; 1</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,6</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,6</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,6</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="21%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1 a 4</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,7</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="21%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5 a 14</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,5</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="21%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>15 a 24</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>29</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>34</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,0</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5,7</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="21%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>25 a 34</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>10</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>36</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,6</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>46</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,0</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="21%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>35 a 44</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>16</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>38</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,5</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>54</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="21%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>45 a 54</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>16</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>26</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,0</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>42</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,6</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,5</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="21%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>55 a 64</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>13</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,5</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>43</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4,8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>56</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3,1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3,2</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="21%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>65 a 74</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>6</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,0</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>28</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4,7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>34</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,9</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4,7</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="21%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>> 75</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>13</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3,3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>21</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4,7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>34</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4,0</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="21%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Totales</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="11%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>85</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,5</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="7%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>229</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="9%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>314</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="16%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4,2</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  </TABLE></CENTER>    <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>p = 0,0217 (S)</FONT></FONT></CENTER>    <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Fuente:  Certificaci&oacute;n de defunci&oacute;n. Direcci&oacute;n Nacional de Estad&iacute;stica.  MINSAP.</FONT></FONT></CENTER>    <P>Los AVPP nos han permitido valorar el impacto  de estos decesos por su ocurrencia a temprana edad, con un c&uacute;mulo de 7  430 a para una tasa de 0,7 a por 1 000 habitantes; es en el sexo femenino donde  aparecen las mayores p&eacute;rdidas con 74 % de los AVPP. Las edades adultas  que aportan la mayor cantidad de p&eacute;rdidas son las comprendidas entre 20  y 44 a y con mayor predominio aparecen los grupos de 20-24 y de 25-29 a con 12,8  y 13,2 % respectivamente. Este mismo comportamiento se observa en las mujeres,  mientras que en los hombres los grupos de m&aacute;s p&eacute;rdidas son los de  30-34 y de 35-39 a con 13,4 y 14,9 % respectivamente, y las edades de 20-29 a  son las de menores p&eacute;rdidas. En los ni&ntilde;os las edades que predominaron  son las comprendidas hasta 4 a con 6,4 % del total de AVPP y 53 % del aportado  por estos menores.     <P>Las p&eacute;rdidas biosociales fueron de 5 542 a (75 %  del total de AVPP). Las circunstancias en que ocurrieron estas intoxicaciones  fatales fueron en primer lugar las voluntarias por suicidios (73 %), seguidas  de las reacciones adversas (16 %), y los accidentes (4 %); qued&oacute; ignorado  el 7 %. El grupo de las f&eacute;minas manifiesta predominio en las circunstancias  voluntarias (78 %) y muy baja frecuencia en los accidentes (1,3 %); en tanto,  los del sexo masculino presentan con m&aacute;s frecuencia la circunstancia voluntaria  pero en menor proporci&oacute;n (59 %), mientras que la accidentabilidad eleva  su frecuencia (10,5 %), produci&eacute;ndose por cada muerte voluntaria masculina  3,6 femenina. En las reacciones adversas por cada var&oacute;n afectado se registraron  2,2 f&eacute;minas, y situaci&oacute;n inversa se aprecia en los accidentes, donde  la raz&oacute;n es de 0,3.     <P>Las tasas de mortalidad por provincias se presentan  sin diferencias estad&iacute;sticamente significativas; aparecen las cifras superiores  en orden descendente en el municipio especial Isla de la Juventud, Ciudad de La  Habana, La Habana, Ciego de &Aacute;vila, Las Tunas, Camag&uuml;ey, Guant&aacute;namo  y Villa Clara con tasas entre 1,2 y 2,8 defunciones por 100 000 habitantes. Todas  las provincias del pa&iacute;s registran fallecidos adultos y en 7 provincias  no ocurrieron muertes de infantes (Pinar del R&iacute;o, Matanzas, Sancti Sp&iacute;ritus,  Ciego de &Aacute;vila, Las Tunas, Granma y Guant&aacute;namo).     <P>En relaci&oacute;n  con la ocupaci&oacute;n de los fallecidos adultos, la mayor incidencia se encuentra  en los jubilados, pensionados y amas de casa con 56 % de los casos, y ocurrieron  fundamentalmente en domicilios (63 %), con predominio en las propias residencias  de los afectados (97 %).     <P>En las tablas 2, 3 y 4 se observa un amplio predominio  de los psicof&aacute;rmacos y en primer lugar los tranquilizantes menores, y es  el diazepam el m&aacute;s frecuente; en segundo lugar los barbit&uacute;ricos,  siendo m&aacute;s frecuente el fenobarbital y en tercer lugar se ubicaron los  antidepresivos tric&iacute;clicos y de &eacute;stos la amitriptilina la m&aacute;s  involucrada. En los pacientes adultos se observ&oacute; este mismo comportamiento,  a diferencia de los ni&ntilde;os, en que si bien los psicof&aacute;rmacos se encontraron  en primer lugar no manifiestan una diferencia estad&iacute;stica-mente significativa  en relaci&oacute;n con los analg&eacute;sicos, antipir&eacute;ticos y antinflama-torios  (salicilatos).     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Tabla 2. <I>Medicamentos  responsables de las intoxicaciones seg&uacute;n clasificaci&oacute;n y circunstancias  de la ocurrencia</I></FONT></FONT></CENTER>    <CENTER><TABLE CELLPADDING=4 > <TR>  <TD VALIGN=BOTTOM ROWSPAN="2" WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Clasificaci&oacute;n  del medicamento</FONT></FONT>&nbsp;</TD><TD VALIGN=BOTTOM COLSPAN="4" WIDTH="57%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Circunstancias</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM COLSPAN="2" WIDTH="29%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Total</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">     <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Acc.</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>RA</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Vol.</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Ign.</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Cant.</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>%</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Psicof&aacute;rmacos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>213</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>15</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>234</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>74,5</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Tranquilizantes  menores</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>42</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>45</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>14,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Barbit&uacute;ricos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>27</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>31</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>9,9</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Antidepresivos  tric&iacute;clicos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>14</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>16</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5,1</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Anticonvulsivantes</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>9</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,9</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Neurol&eacute;pticos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,2</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Antiparkinsonianos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Sin especificar</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>115</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>9</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>125</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>39,8</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Antibi&oacute;ticos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>22</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>22</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Estimulantes  del SNC</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,5</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>AAA</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,2</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Hipotensores</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,2</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Anest&eacute;sicos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Antihistam&iacute;nicos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Cardiot&oacute;nicos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Hipoglicemiantes</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Antis&eacute;pticos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Anticolin&eacute;rgicos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,6</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Otros</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,5</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Sin especificar</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>20</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>18</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>42</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>13,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  </TABLE></CENTER>    <CENTER>&nbsp;<FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>AA: analg&eacute;sicos,  antipir&eacute;ticos y antinflamtorios.</FONT></FONT></CENTER>    <CENTER></CENTER>    <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Tabla  3. <I>Medicamentos responsables de las intoxicaciones fatales, seg&uacute;n clasificaci&oacute;n  y edad</I></FONT></FONT></CENTER>    <CENTER><TABLE CELLPADDING=4 > <TR> <TD VALIGN=TOP ROWSPAN="2" WIDTH="20%"><I><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Clasificaci&oacute;n  de medicamentos</FONT></FONT></I></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="40%">      <CENTER><I><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Ni&ntilde;os</FONT></FONT></I></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP COLSPAN="2" WIDTH="40%">      <CENTER><I><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Adultos</FONT></FONT></I></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">     <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Fallecidos</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>%</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Fallecidos</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>%</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Psicof&aacute;rmacos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>28,5</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>230</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>76,7</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Tranquilizantes  menores</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>45</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>15,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Barbit&uacute;ricos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>31</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>10,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Antidepresivos  tric&iacute;clicos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>16</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Anticonvulsivantes</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7,1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,7</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Neurol&eacute;pticos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Antiparkinsonianos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Sin especificar</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>21,4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>122</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>40,7</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Antibi&oacute;ticos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7,1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>21</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Estimulantes  del SNC</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,7</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>AAA</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>21,4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Hipotensores</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Anest&eacute;sicos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Antihistam&iacute;nicos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Cardiot&oacute;nicos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Hipoglicemiantes</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Antis&eacute;pticos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>14,3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Anticolin&eacute;rgicos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7,1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>0,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Otros</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7,1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="20%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Ignorados</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>14,3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>40</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="20%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>13,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  </TABLE></CENTER>    ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER>&nbsp;<FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>AAA: analg&eacute;sicos,  antipir&eacute;ticos y antinflamatorios.</FONT></FONT></CENTER>    <CENTER></CENTER>    <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>TAbla  4.<I> Medicamentos m&aacute;s frecuentes causantes de las intoxicaciones fatales  seg&uacute;n circunstancias</I></FONT></FONT></CENTER>    <CENTER><TABLE CELLPADDING=4 >  <TR> <TD VALIGN=BOTTOM ROWSPAN="2" WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Medicamentos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=BOTTOM COLSPAN="4" WIDTH="57%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Circunstancias&nbsp;</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM COLSPAN="2" WIDTH="29%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Total</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">     <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Acc.</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>RA</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Vol.</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Ign.</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Cant.</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=BOTTOM WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>%</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Diazepan</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>21</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>22</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>15,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Fenobarbital</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>18</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>21</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>14,3</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Penicilina</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>20</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>20</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>13,6</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Amitriptilina</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>12</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>14</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>9,5</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Meprobamato</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>12</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>13</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8,8</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Carbamazepina</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>7</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Nitrazepan</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Estricnina</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>8</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Clorpromacina</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>5</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Nifedipina</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>4</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,7</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Salicilatos</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Digital</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Propanolol</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Glibenclamida</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>3</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2,0</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Anestesia  general</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Atropina</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Dipirona</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Imipramina</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  <TR> <TD VALIGN=TOP WIDTH="14%"><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>Levopromacina</FONT></FONT></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">&nbsp;</TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>2</FONT></FONT></CENTER></TD><TD VALIGN=TOP WIDTH="14%">      <CENTER><FONT FACE="Swis721 BT"><FONT SIZE=-2>1,4</FONT></FONT></CENTER></TD></TR>  </TABLE></CENTER>&nbsp;     <DIV ALIGN=right>&nbsp;</DIV>Los accidentes en adultos  se originaron fundamentalmente por cardiot&oacute;nicos -digit&aacute;licos-,  seguidos de los barbit&uacute;ricos y en menores se produjeron por carbamazepina,  fluoruro de sodio y psicof&aacute;rmacos sin precisar. Las reacciones adversas  aparecieron fundamentalmente por penicilina (19 adultos y 1 ni&ntilde;o), seguido  de los anest&eacute;sicos (4 adultos). Las intoxicaciones voluntarias por suicidios  se ocasionaron en lo fundamental por psicof&aacute;rmacos (94 %); entre los m&aacute;s  elegidos se encuentran el diazepam, fenobarbital y amitriptilina. En los homicidios  ocurridos (2 ni&ntilde;os) utilizaron cloruro de benzalconio y atropina. Los suicidas  eligieron mezclas de f&aacute;rmacos en 31 casos (13,7 %). <H4> DISCUSI&Oacute;N</H4>El  comportamiento de las edades pedi&aacute;tricas se corresponde con lo observado,  tanto en la mortalidad por IA en general del pa&iacute;s (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a.  Mortalidad por intoxicaciones agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995)  como en los casos intoxicados notificados al MINSAP (Cuba. Ministerio de Salud  P&uacute;blica. Sistema Informaci&oacute;n Estad&iacute;stica de Enfermedades  Declaraci&oacute;n Obligatoria. Ciudad de La Habana: 1996). A su vez se conoci&oacute;  por los Centros de Toxicolog&iacute;a de Brasil en 1994 que el 62,5 % de los ni&ntilde;os  intoxicados corresponden a edades hasta 4 a.<SUP>8</SUP> Estos resultados pueden  explicarse dado que en esta etapa se aprende a caminar y a su vez permanecen mayor  tiempo en sus hogares, donde es factible que ocurran accidentes al encontrarse  los medicamentos por descuido al alcance de los menores y que &eacute;stos tengan  desenlace fatal, ya que los f&aacute;rmacos en pocas cantidades resultan a veces  sobredosis en menores, los que en esta etapa de la vida a&uacute;n no han obtenido  la completa madurez org&aacute;nica y por consiguiente resultan m&aacute;s susceptibles  a intoxicaciones graves.     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Lo observado en los adultos se corresponde con la  mortalidad por IA de Cuba (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por  Intoxicaciones Agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995) y no as&iacute;  con la notificaci&oacute;n de casos intoxicados (Cuba. Ministerio de Salud P&uacute;blica.  Sistema Informaci&oacute;n Estad&iacute;stica de Enfermedades Declaraci&oacute;n  Obligatoria. Ciudad de La Habana: 1996) en que predominan las edades j&oacute;venes;  el riesgo superior se localiza en el grupo de 15-24 a, lo que concuerda con los  casos registrados en Brasil en 1994, donde el predominio se encontr&oacute; entre  los 20 y 39 a, con 49 % de los casos.<SUP>5</SUP> Esta relaci&oacute;n inversa  puede ocurrir porque en las edades j&oacute;venes el individuo se encuentra m&aacute;s  expuesto a sustancias t&oacute;xicas por razones laborales y tambi&eacute;n en  esta etapa se encuentra el per&iacute;odo de la adolescencia, donde por las propias  caracter&iacute;sticas psicol&oacute;gicas resultan m&aacute;s vulnerables al  no saber responder a los conflictos, de manera que se originan actitudes suicidas.  Sin embargo, la constituci&oacute;n f&iacute;sica y la baja incidencia de enfermedades  cr&oacute;nicas favorecen la recuperaci&oacute;n y en consecuencia la baja mortalidad,  al contrario del adulto a partir de la quinta d&eacute;cada de vida.     <P>Al consultar  la mortalidad general del pa&iacute;s se aprecia que el riesgo de morir por IA  prevalece en el hombre (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por  intoxicaciones agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995) y a su vez  por la notificaci&oacute;n de casos intoxicados es mucho menor la incidencia (Cuba.  Ministerio de Salud P&uacute;blica. Sistema Informaci&oacute;n Estad&iacute;stica  de Enfermedades Declaraci&oacute;n Obligatoria. 1996. Ciudad de La Habana: 1997),  lo que nos indica que en este grupo poblacional aun cuando son menos frecuentes  estos hechos, producen una letalidad superior, pero no causada por la ingesti&oacute;n  de medicamentos, sino por otros productos de caracter&iacute;sticas m&aacute;s  t&oacute;xicas y que est&aacute;n asociados con la vida laboral del hombre, entre  los que se encuentran los plaguicidas; se conoce que en Cuba por estos productos  agr&iacute;colas se produjeron en hombres 62 % de los fallecidos (Centro Nacional  de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por intoxicaciones agudas producidas con plaguicidas.  Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995).     <P>Por otra parte, es conocido que  la poblaci&oacute;n femenina es m&aacute;s dada a la automedicaci&oacute;n, lo  que se comprueba en un estudio realizado en nuestra ciudad (Centro Nacional de  Toxicolog&iacute;a. Comportamiento consumo psicof&aacute;rmacos en poblaci&oacute;n  urbana. Ciudad de La Habana: 1996), por lo que inferimos sea un factor que favorece  el incremento de las IA y en consecuencia la evoluci&oacute;n fatal en la mujer.      <P>Los AVPP producidos por los fallecimientos ocurridos en el pa&iacute;s por  intoxicaciones agudas en general muestra el mismo comportamiento (Centro Nacional  de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por intoxicaciones agudas. Cuba. 1990-1994.  Ciudad de La Habana: 1995).     <P>Al analizar conjuntamente las tasas con los AVPP  se confirma que las edades m&aacute;s avanzadas -que son las de mayor riesgo de  morir por esta causa- a su vez aportan la menor cantidad de p&eacute;rdidas, al  ocurrir estos hechos fatales m&aacute;s pr&oacute;ximos a la edad media de vida  en nuestro pa&iacute;s. Por el contrario, las edades j&oacute;venes -que generan  la mayor cantidad de a&ntilde;os perdidos- resultan ser las de menor riesgo de  morir, por lo que queda claro la evidente repercusi&oacute;n social que implican  estos decesos precoces en edades laboralmente activas.     <P>La supremac&iacute;a  de la circunstancia voluntaria se corresponde con la mortalidad general en el  pa&iacute;s (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por intoxicaciones  agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995), as&iacute; como con los reportes  de intoxicados en Brasil en 1994,<SUP>5</SUP> lo que hace pensar que la elevada  incidencia de muerte por suicidio est&aacute; relacionada con el hecho de que  el individuo que atenta contra su vida utiliza dosis elevadas del agente t&oacute;xico,  as&iacute; como tipos y combinaciones de productos que desencadenan r&aacute;pidamente  la muerte deseada, cuesti&oacute;n muy distinta a la actitud de las personas que  accidentalmente hacen contacto con un producto t&oacute;xico.     <P>La supremac&iacute;a  de los psicof&aacute;rmacos al parecer se corresponde con el amplio consumo que  &eacute;stos tienen en la poblaci&oacute;n, de manera que existe tendencia a la  automedicaci&oacute;n, lo que se demuestra en un trabajo realizado en nuestro  pa&iacute;s, donde de 400 personas encuestadas, 43 % resultaron consumidoras de  psicof&aacute;rmacos (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Comportamiento consumo  psicof&aacute;rmacos en poblaci&oacute;n urbana. Ciudad de La Habana: 1996).     <P>Se  encontr&oacute; en la literatura consultada de otros pa&iacute;ses similitud con  los resultados antes se&ntilde;alados. En Ir&aacute;n, en 1994 se estudiaron 194  intoxicaciones fatales, y los medicamentos fueron el t&oacute;xico m&aacute;s  usado y de ellos el diazepam con 61 % de los casos.<SUP>3</SUP> En un centro de  control en Zagrev (Yugoslavia), en 1994 se determin&oacute; que los medicamentos  que m&aacute;s intoxicaciones causaron fueron las benzodiacepinas, anticonvulsivantes,  barbit&uacute;ricos y antidepresivos en m&aacute;s del 40 % de los casos.<SUP>8</SUP>  En Madrid (1995) se mantuvieron en primer lugar los psicof&aacute;rmacos entre  los intoxicados con medicamentos.<SUP>1</SUP> Llama la atenci&oacute;n la alta  implicaci&oacute;n de las benzodiacepinas en las IA fatales producidas con medicamentos,  ya que farmacol&oacute;gica-mente se establece muy baja letalidad, debido a las  elevadas dosis ingeridas y/o combinaciones con otros f&aacute;rmacos que realizan  los suicidas.     <P>El desarrollo cient&iacute;fico-t&eacute;cnico alcanzado facilita  al hombre una gran diversidad de productos qu&iacute;micos potencialmente t&oacute;xicos,  as&iacute; como el vertiginoso crecimiento de la Industria Farmac&eacute;utica  favorece el uso indiscriminado de f&aacute;rmacos en algunos casos sin prescripci&oacute;n  facultativa, lo cual explica en parte la implicaci&oacute;n que tienen estos productos  en la aparici&oacute;n de intoxicaciones.     <P>Seg&uacute;n estad&iacute;sticas  del Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a de Cuba (CENATOX) se aprecia que en  su primera d&eacute;cada de trabajo (1987 a 1996) el 49 % de los intoxicados atendidos  por consultas telef&oacute;nicas y el 40,8 % de los atendidos por el servicio  de urgencia fueron provocados por f&aacute;rmacos (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a.  Informe Estad&iacute;stico Anual. Ciudad de La Habana: 1997). A su vez se notificaron  en 1996 al Ministerio de Salud P&uacute;blica de Cuba (MINSAP) 30 737 intoxicados,  para una tasa de 279 por 100 000 habitantes (Cuba. Ministerio de Salud P&uacute;blica.  Sistema Informaci&oacute;n Estad&iacute;stica de Enfermedades de Declaraci&oacute;n  Obligatoria. Ciudad de La Habana: 1996). La mortalidad por intoxicaciones agudas  (IA) en el per&iacute;odo 1978 a 1994 oscil&oacute; entre 2,4 y 5,1 defunciones  por 100 000 habitantes con tendencia ascendente que se acent&uacute;a en el &uacute;ltimo  quinquenio (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por Intoxicaciones  Agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995).     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>En trabajos revisados  de Espa&ntilde;a<SUP>1</SUP> y Polonia<SUP>2</SUP> en 1995, tambi&eacute;n en  Teher&aacute;n- -Ir&aacute;n,<SUP>3</SUP> en un Hospital de Madrid <SUP>4 </SUP>y  en los Centros de Asistencia Toxicol&oacute;gica de Brasil<SUP>5 </SUP>en 1994,  as&iacute; como en Bonn, Alemania<SUP> 6</SUP> (1974-1993), la presencia de f&aacute;rmacos  present&oacute; supremac&iacute;a en las intoxicaciones agudas que se investigaron.      <P>El MINSAP de nuestro pa&iacute;s, ha trazado objetivos, prop&oacute;sitos y  directrices para el 2000, orientados a disminuir aquellas enfermedades no transmisibles  que han pasado a ocupar las primeras causas de muerte en nuestra poblaci&oacute;n,  entre las que aparecen los accidentes y los suicidios en cuarto y octavo lugar  respectivamente en 1996,<SUP>7</SUP> donde se encuentran incluidas las intoxicaciones  agudas medicamentosas.     <P>El presente trabajo tiene el objetivo de determinar  la incidencia de estos episodios fatales en Cuba durante el bienio 1995-1996,  e identificar factores de riesgo que constituyen un aporte a la vigilancia en  salud, imprescindible para continuar elevando la calidad de vida y su prolongaci&oacute;n,  aspiraci&oacute;n m&aacute;xima de nuestra Sociedad Socialista. <H4> M&Eacute;TODOS</H4>La  investigaci&oacute;n seg&uacute;n su tipo es descriptiva y transversal, por la  forma de recoger los datos es retrospectiva y por su campo es aplicada. La unidad  de observaci&oacute;n es el intoxicado agudo fallecido y el universo de estudio  los 314 fallecidos por esta causa en el pa&iacute;s en 1995/1996.     <P>Las fuentes  de datos utilizadas fueron: las salidas del Sistema Automatizado de Mortalidad  (SAM) de la Direcci&oacute;n Nacional de Estad&iacute;sticas del MINSAP y los  certificados de defunci&oacute;n. Del SAM se obtuvo la base de datos que aport&oacute;  las variables: fecha de defunci&oacute;n, sexo, edad, provincia de residencia,  ocupaci&oacute;n y causa b&aacute;sica de la defunci&oacute;n, as&iacute; como  los listados de defunciones por IA seleccionados por la causa b&aacute;sica de  muerte, codificados por la Clasificaci&oacute;n Internacional de Enfermedades  de la Organizaci&oacute;n Mundial de la Salud en su d&eacute;cima revisi&oacute;n,  que permitieron ubicar para su revisi&oacute;n a cada certificado de defunci&oacute;n,  complet&aacute;ndose as&iacute; la informaci&oacute;n necesaria sobre el f&aacute;rmaco  involucrado y el lugar donde ocurri&oacute; el hecho. La informaci&oacute;n se  elabor&oacute; manualmente, con la confecci&oacute;n de tablas de vaciamiento  y clasificaci&oacute;n que permitieron computar los datos.     <P>Los resultados se  presentaron mediante tablas y figuras. El an&aacute;lisis descriptivo por distribuciones  de frecuencia, porcentajes, razones, tasas globales, espec&iacute;ficas y los  a&ntilde;os de vida potencialmente perdidos (AVPP). Para comparar el riesgo de  las diferentes provincias se utilizaron tasas estandarizadas y para conocer las  diferencias estad&iacute;sticas entre los grupos obtenidos se utiliz&oacute; la  prueba de chi cuadrado y la prueba de proporciones.     <P>Las reacciones adversas  se consideran como todo efecto no deseado que ocurren a dosis terap&eacute;uticas  y algunas de ellas por su gravedad son capaces de provocar la muerte. Tomando  en cuenta que la literatura nacional consultada en relaci&oacute;n con la farmacovigilancia  no registra estudios de la mortalidad por estos efectos y dada la importancia  que tiene esta informaci&oacute;n en materia de prevenci&oacute;n, se decidi&oacute;  incluirla en el presente trabajo. <H4> RESULTADOS</H4>En el bienio 1995-1996 ocurrieron  en Cuba 314 defunciones por intoxicaciones agudas producidas con medicamentos,  lo que ocasion&oacute; una tasa de 1,4 defunciones por 100 000 habitantes, sin  diferencia significativa entre los 2 a con tasas de 1,5 y 1,3 defunciones por  100 000 habitantes respectivamente, lo cual representa el 28 % del total de las  intoxicaciones fatales ocurridas.     <P>El comportamiento de estas muertes por grupos  de edad y sexo nos indica que el mayor riesgo en los ni&ntilde;os se encuentra  en los menores de 1 a en uno y otro sexos, seguidos del grupo de 1-4 a. En los  adultos el riesgo aumenta en la medida que avanza la edad, con tasas superiores  en los grupos de 55-64 a y a partir de los 75 a. En todos los grupos de edades  adultas es superior el riesgo en las f&eacute;minas, con tasas superiores a partir  de los 55 a; en los hombres el riesgo superior se ubica a partir de los 75 a (tabla  1, fig.).     <BR>&nbsp;     <P>Los AVPP nos han permitido valorar el impacto de estos  decesos por su ocurrencia a temprana edad, con un c&uacute;mulo de 7 430 a para  una tasa de 0,7 a por 1 000 habitantes; es en el sexo femenino donde aparecen  las mayores p&eacute;rdidas con 74 % de los AVPP. Las edades adultas que aportan  la mayor cantidad de p&eacute;rdidas son las comprendidas entre 20 y 44 a y con  mayor predominio aparecen los grupos de 20-24 y de 25-29 a con 12,8 y 13,2 % respectivamente.  Este mismo comportamiento se observa en las mujeres, mientras que en los hombres  los grupos de m&aacute;s p&eacute;rdidas son los de 30-34 y de 35-39 a con 13,4  y 14,9 % respectivamente, y las edades de 20-29 a son las de menores p&eacute;rdidas.  En los ni&ntilde;os las edades que predominaron son las comprendidas hasta 4 a  con 6,4 % del total de AVPP y 53 % del aportado por estos menores.     <P>Las p&eacute;rdidas  biosociales fueron de 5 542 a (75 % del total de AVPP). Las circunstancias en  que ocurrieron estas intoxicaciones fatales fueron en primer lugar las voluntarias  por suicidios (73 %), seguidas de las reacciones adversas (16 %), y los accidentes  (4 %); qued&oacute; ignorado el 7 %. El grupo de las f&eacute;minas manifiesta  predominio en las circunstancias voluntarias (78 %) y muy baja frecuencia en los  accidentes (1,3 %); en tanto, los del sexo masculino presentan con m&aacute;s  frecuencia la circunstancia voluntaria pero en menor proporci&oacute;n (59 %),  mientras que la accidentabilidad eleva su frecuencia (10,5 %), produci&eacute;ndose  por cada muerte voluntaria masculina 3,6 femenina. En las reacciones adversas  por cada var&oacute;n afectado se registraron 2,2 f&eacute;minas, y situaci&oacute;n  inversa se aprecia en los accidentes, donde la raz&oacute;n es de 0,3.     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Las  tasas de mortalidad por provincias se presentan sin diferencias estad&iacute;sticamente  significativas; aparecen las cifras superiores en orden descendente en el municipio  especial Isla de la Juventud, Ciudad de La Habana, La Habana, Ciego de &Aacute;vila,  Las Tunas, Camag&uuml;ey, Guant&aacute;namo y Villa Clara con tasas entre 1,2  y 2,8 defunciones por 100 000 habitantes. Todas las provincias del pa&iacute;s  registran fallecidos adultos y en 7 provincias no ocurrieron muertes de infantes  (Pinar del R&iacute;o, Matanzas, Sancti Sp&iacute;ritus, Ciego de &Aacute;vila,  Las Tunas, Granma y Guant&aacute;namo).     <P>En relaci&oacute;n con la ocupaci&oacute;n  de los fallecidos adultos, la mayor incidencia se encuentra en los jubilados,  pensionados y amas de casa con 56 % de los casos, y ocurrieron fundamentalmente  en domicilios (63 %), con predominio en las propias residencias de los afectados  (97 %).     <P>En las tablas 2, 3 y 4 se observa un amplio predominio de los psicof&aacute;rmacos  y en primer lugar los tranquilizantes menores, y es el diazepam el m&aacute;s  frecuente; en segundo lugar los barbit&uacute;ricos, siendo m&aacute;s frecuente  el fenobarbital y en tercer lugar se ubicaron los antidepresivos tric&iacute;clicos  y de &eacute;stos la amitriptilina la m&aacute;s involucrada. En los pacientes  adultos se observ&oacute; este mismo comportamiento, a diferencia de los ni&ntilde;os,  en que si bien los psicof&aacute;rmacos se encontraron en primer lugar no manifiestan  una diferencia estad&iacute;sticamente significativa en relaci&oacute;n con los  analg&eacute;sicos, antipir&eacute;ticos y antinflamatorios (salicilatos).     <P>Los  accidentes en adultos se originaron fundamentalmente por cardiot&oacute;nicos  -digit&aacute;licos-, seguidos de los barbit&uacute;ricos y en menores se produjeron  por carbamazepina, fluoruro de sodio y psicof&aacute;rmacos sin precisar. Las  reacciones adversas aparecieron fundamentalmente por penicilina (19 adultos y  1 ni&ntilde;o), seguido de los anest&eacute;sicos (4 adultos). Las intoxicaciones  voluntarias por suicidios se ocasionaron en lo fundamental por psicof&aacute;rmacos  (94 %); entre los m&aacute;s elegidos se encuentran el diazepam, fenobarbital  y amitriptilina. En los homicidios ocurridos (2 ni&ntilde;os) utilizaron cloruro  de benzalconio y atropina. Los suicidas eligieron mezclas de f&aacute;rmacos en  31 casos (13,7 %). <H4> DISCUSI&Oacute;N</H4>El comportamiento de las edades pedi&aacute;tricas  se corresponde con lo observado, tanto en la mortalidad por IA en general del  pa&iacute;s (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por intoxicaciones  agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995) como en los casos intoxicados  notificados al MINSAP (Cuba. Ministerio de Salud P&uacute;blica. Sistema Informaci&oacute;n  Estad&iacute;stica de Enfermedades Delcaraci&oacute;n Obligatoria. Ciudad de La  Habana: 1996). A su vez se conoci&oacute; por los Centros de Toxicolog&iacute;a  de Brasil en 1994 que el 62,5 % de los ni&ntilde;os intoxicados corresponden a  edades hasta 4 a.<SUP>8</SUP> Estos resultados pueden explicarse dado que en esta  etapa se aprende a caminar y a su vez permanecen mayor tiempo en sus hogares,  donde es factible que ocurran accidentes al encontrarse los medicamentos por descuido  al alcance de los menores y que &eacute;stos tengan desenlace fatal, ya que los  f&aacute;rmacos en pocas cantidades resultan a veces sobredosis en menores, los  que en esta etapa de la vida a&uacute;n no han obtenido la completa madurez org&aacute;nica  y por consiguiente resultan m&aacute;s susceptibles a intoxicaciones graves.     <P>Lo  observado en los adultos se corresponde con la mortalidad por IA de Cuba (Centro  Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por Intoxicaciones Agudas. Cuba. 1990-1994.  Ciudad de La Habana: 1995) y no as&iacute; con la notificaci&oacute;n de casos  intoxicados (Cuba. Ministerio de Salud P&uacute;blica. Sistema Informaci&oacute;n  Estad&iacute;stica de Enfermedades Declaraci&oacute;n Obligatoria. Ciudad de La  Habana: 1996) en que predominan las edades j&oacute;venes; el riesgo superior  se localiza en el grupo de 15-24 a, lo que concuerda con los casos registrados  en Brasil en 1994, donde el predominio se encontr&oacute; entre los 20 y 39 a,  con 49 % de los casos.<SUP>5</SUP> Esta relaci&oacute;n inversa puede ocurrir  porque en las edades j&oacute;venes el individuo se encuentra m&aacute;s expuesto  a sustancias t&oacute;xicas por razones laborales y tambi&eacute;n en esta etapa  se encuentra el per&iacute;odo de la adolescencia, donde por las propias caracter&iacute;sticas  psicol&oacute;gicas resultan m&aacute;s vulnerables al no saber responder a los  conflictos, de manera que se originan actitudes suicidas. Sin embargo, la constituci&oacute;n  f&iacute;sica y la baja incidencia de enfermedades cr&oacute;nicas favorecen la  recuperaci&oacute;n y en consecuencia la baja mortalidad, al contrario del adulto  a partir de la quinta d&eacute;cada de vida.     <P>Al consultar la mortalidad general  del pa&iacute;s se aprecia que el riesgo de morir por IA prevalece en el hombre  (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por intoxicaciones agudas.  Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995) y a su vez por la notificaci&oacute;n  de casos intoxicados es mucho menor la incidencia (Cuba. Ministerio de Salud P&uacute;blica.  Sistema Informaci&oacute;n Estad&iacute;stica de Enfermedades Declaraci&oacute;n  Obligatoria. 1996. Ciudad de La Habana: 1997), lo que nos indica que en este grupo  poblacional aun cuando son menos frecuentes estos hechos, producen una letalidad  superior, pero no causada por la ingesti&oacute;n de medicamentos, sino por otros  productos de caracter&iacute;sticas m&aacute;s t&oacute;xicas y que est&aacute;n  asociados con la vida laboral del hombre, entre los que se encuentran los plaguicidas;  se conoce que en Cuba por estos productos agr&iacute;colas se produjeron en hombres  62 % de los fallecidos (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por  intoxicaciones agudas producidas con plaguicidas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La  Habana: 1995).     <P>Por otra parte, es conocido que la poblaci&oacute;n femenina  es m&aacute;s dada a la automedicaci&oacute;n, lo que se comprueba en un estudio  realizado en nuestra ciudad (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Comportamiento  consumo psicof&aacute;rmacos en poblaci&oacute;n urbana. Ciudad de La Habana:  1996), por lo que inferimos sea un factor que favorece el incremento de las IA  y en consecuencia la evoluci&oacute;n fatal en la mujer.     <P>Los AVPP producidos  por los fallecimientos ocurridos en el pa&iacute;s por intoxicaciones agudas en  general muestra el mismo comportamiento (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a.  Mortalidad por intoxicaciones agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995).      <P>Al analizar conjuntamente las tasas con los AVPP se confirma que las edades  m&aacute;s avanzadas -que son las de mayor riesgo de morir por esta causa- a su  vez aportan la menor cantidad de p&eacute;rdidas, al ocurrir estos hechos fatales  m&aacute;s pr&oacute;ximos a la edad media de vida en nuestro pa&iacute;s. Por  el contrario, las edades j&oacute;venes -que generan la mayor cantidad de a&ntilde;os  perdidos- resultan ser las de menor riesgo de morir, por lo que queda claro la  evidente repercusi&oacute;n social que implican estos decesos precoces en edades  laboralmente activas.     <P>La supremac&iacute;a de la circunstancia voluntaria se  corresponde con la mortalidad general en el pa&iacute;s (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a.  Mortalidad por intoxicaciones agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995),  as&iacute; como con los reportes de intoxicados en Brasil en 1994,<SUP>5</SUP>  lo que hace pensar que la elevada incidencia de muerte por suicidio est&aacute;  relacionada con el hecho de que el individuo que atenta contra su vida utiliza  dosis elevadas del agente t&oacute;xico, as&iacute; como tipos y combinaciones  de productos que desencadenan r&aacute;pidamente la muerte deseada, cuesti&oacute;n  muy distinta a la actitud de las personas que accidentalmente hacen contacto con  un producto t&oacute;xico.     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>La supremac&iacute;a de los psicof&aacute;rmacos  al parecer se corresponde con el amplio consumo que &eacute;stos tienen en la  poblaci&oacute;n, de manera que existe tendencia a la automedicaci&oacute;n, lo  que se demuestra en un trabajo realizado en nuestro pa&iacute;s, donde de 400  personas encuestadas, 43 % resultaron consumidoras de psicof&aacute;rmacos (Centro  Nacional de Toxicolog&iacute;a. Com-portamiento consumo psicof&aacute;rmacos en  poblaci&oacute;n urbana. Ciudad de La Habana: 1996).     <P>Se encontr&oacute; en  la literatura consultada de otros pa&iacute;ses similitud con los resultados antes  se&ntilde;alados. En Ir&aacute;n, en 1994 se estudiaron 194 intoxicaciones fatales,  y los medicamentos fueron el t&oacute;xico m&aacute;s usado y de ellos el diazepam  con 61 % de los casos.<SUP>3</SUP> En un centro de control en Zagrev (Yugoslavia),  en 1994 se determin&oacute; que los medicamentos que m&aacute;s intoxicaciones  causaron fueron las benzodiacepinas, anticonvulsivantes, barbit&uacute;ricos y  antidepresivos en m&aacute;s del 40 % de los casos.<SUP>8</SUP> En Madrid (1995)  se mantuvieron en primer lugar los psicof&aacute;rmacos entre los intoxicados  con medicamentos.<SUP>1</SUP> Llama la atenci&oacute;n la alta implicaci&oacute;n  de las benzodiacepinas en las IA fatales producidas con medicamentos, ya que farmacol&oacute;gicamente  se establece muy baja letalidad, debido a las elevadas dosis ingeridas y/o combinaciones  con otros f&aacute;rmacos que realizan los suicidas.     <P>El desarrollo cient&iacute;fico-t&eacute;cnico  alcanzado facilita al hombre una gran diversidad de productos qu&iacute;micos  potencialmente t&oacute;xicos, as&iacute; como el vertiginoso crecimiento de la  Industria Farmac&eacute;utica favorece el uso indiscriminado de f&aacute;rmacos  en algunos casos sin prescripci&oacute;n facultativa, lo cual explica en parte  la implicaci&oacute;n que tienen estos productos en la aparici&oacute;n de intoxicaciones.      <P>Seg&uacute;n estad&iacute;sticas del Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a  de Cuba (CENATOX) se aprecia que en su primera d&eacute;cada de trabajo (1987  a 1996) el 49 % de los intoxicados atendidos por consultas telef&oacute;nicas  y el 40,8 % de los atendidos por el servicio de urgencia fueron provocados por  f&aacute;rmacos (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Informe Estad&iacute;stico  Anual. Ciudad de La Habana: 1997). A su vez se notificaron en 1996 al Ministerio  de Salud P&uacute;blica de Cuba (MINSAP) 30 737 intoxicados, para una tasa de  279 por 100 000 habitantes (Cuba. Ministerio de Salud P&uacute;blica. Sistema  Informaci&oacute;n Estad&iacute;stica de Enfermedades de Declaraci&oacute;n Obligatoria.  Ciudad de La Habana: 1996). La mortalidad por intoxicaciones agudas (IA) en el  per&iacute;odo 1978 a 1994 oscil&oacute; entre 2,4 y 5,1 defunciones por 100 000  habitantes con tendencia ascendente que se acent&uacute;a en el &uacute;ltimo  quinquenio (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por Intoxicaciones  Agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995).     <P>En trabajos revisados  de Espa&ntilde;a<SUP>1</SUP> y Polonia<SUP>2</SUP> en 1995, tambi&eacute;n en  Teher&aacute;n-Ir&aacute;n,<SUP>3</SUP> en un Hospital de Madrid <SUP>4 </SUP>y  en los Centros de Asistencia Toxicol&oacute;gica de Brasil<SUP>5 </SUP>en 1994,  as&iacute; como en Bonn, Alemania<SUP> 6</SUP> (1974-1993), la presencia de f&aacute;rmacos  present&oacute; supremac&iacute;a en las intoxicaciones agudas que se investigaron.      <P>El MINSAP de nuestro pa&iacute;s, ha trazado objetivos, prop&oacute;sitos y  directrices para el 2000, orientados a disminuir aquellas enfermedades no transmisibles  que han pasado a ocupar las primeras causas de muerte en nuestra poblaci&oacute;n,  entre las que aparecen los accidentes y los suicidios en cuarto y octavo lugar  respectivamente en 1996,<SUP>7</SUP> donde se encuentran incluidas las intoxicaciones  agudas medicamentosas.     <P>El presente trabajo tiene el objetivo de determinar  la incidencia de estos episodios fatales en Cuba durante el bienio 1995-1996,  e identificar factores de riesgo que constituyen un aporte a la vigilancia en  salud, imprescindible para continuar elevando la calidad de vida y su prolongaci&oacute;n,  aspiraci&oacute;n m&aacute;xima de nuestra Sociedad Socialista. <H4> M&Eacute;TODOS</H4>La  investigaci&oacute;n seg&uacute;n su tipo es descriptiva y transversal, por la  forma de recoger los datos es retrospectiva y por su campo es aplicada. La unidad  de observaci&oacute;n es el intoxicado agudo fallecido y el universo de estudio  los 314 fallecidos por esta causa en el pa&iacute;s en 1995/1996.     <P>Las fuentes  de datos utilizadas fueron: las salidas del Sistema Automatizado de Mortalidad  (SAM) de la Direcci&oacute;n Nacional de Estad&iacute;sticas del MINSAP y los  certificados de defunci&oacute;n. Del SAM se obtuvo la base de datos que aport&oacute;  las variables: fecha de defunci&oacute;n, sexo, edad, provincia de residencia,  ocupaci&oacute;n y causa b&aacute;sica de la defunci&oacute;n, as&iacute; como  los listados de defunciones por IA seleccio-nados por la causa b&aacute;sica de  muerte, codificados por la Clasificaci&oacute;n Internacional de Enfermedades  de la Organizaci&oacute;n Mundial de la Salud en su d&eacute;cima revisi&oacute;n,  que permitieron ubicar para su revisi&oacute;n a cada certificado de defunci&oacute;n,  complet&aacute;ndose as&iacute; la informaci&oacute;n necesaria sobre el f&aacute;rmaco  involucrado y el lugar donde ocurri&oacute; el hecho. La informaci&oacute;n se  elabor&oacute; manualmente, con la confecci&oacute;n de tablas de vaciamiento  y clasificaci&oacute;n que permitieron computar los datos.     <P>Los resultados se  presentaron mediante tablas y figuras. El an&aacute;lisis descriptivo por distribuciones  de frecuencia, porcentajes, razones, tasas globales, espec&iacute;ficas y los  a&ntilde;os de vida potencialmente perdidos (AVPP). Para comparar el riesgo de  las diferentes provincias se utilizaron tasas estandarizadas y para conocer las  diferencias estad&iacute;sticas entre los grupos obtenidos se utiliz&oacute; la  prueba de chi cuadrado y la prueba de proporciones.     <P>Las reacciones adversas  se consideran como todo efecto no deseado que ocurren a dosis terap&eacute;uticas  y algunas de ellas por su gravedad son capaces de provocar la muerte. Tomando  en cuenta que la literatura nacional consultada en relaci&oacute;n con la farmacovigilancia  no registra estudios de la mortalidad por estos efectos y dada la importancia  que tiene esta informaci&oacute;n en materia de prevenci&oacute;n, se decidi&oacute;  incluirla en el presente trabajo. <H4> RESULTADOS</H4>En el bienio 1995-1996 ocurrieron  en Cuba 314 defunciones por intoxicaciones agudas producidas con medicamentos,  lo que ocasion&oacute; una tasa de 1,4 defunciones por 100 000 habitantes, sin  diferencia significativa entre los 2 a con tasas de 1,5 y 1,3 defunciones por  100 000 habitantes respectivamente, lo cual representa el 28 % del total de las  intoxicaciones fatales ocurridas.     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>El comportamiento de estas muertes por grupos  de edad y sexo nos indica que el mayor riesgo en los ni&ntilde;os se encuentra  en los menores de 1 a en uno y otro sexos, seguidos del grupo de 1-4 a. En los  adultos el riesgo aumenta en la medida que avanza la edad, con tasas superiores  en los grupos de 55-64 a y a partir de los 75 a. En todos los grupos de edades  adultas es superior el riesgo en las f&eacute;minas, con tasas superiores a partir  de los 55 a; en los hombres el riesgo superior se ubica a partir de los 75 a (tabla  1, fig.).     <P>Los AVPP nos han permitido valorar el impacto de estos decesos por  su ocurrencia a temprana edad, con un c&uacute;mulo de 7 430 a para una tasa de  0,7 a por 1 000 habitantes; es en el sexo femenino donde aparecen las mayores  p&eacute;rdidas con 74 % de los AVPP. Las edades adultas que aportan la mayor  cantidad de p&eacute;rdidas son las comprendidas entre 20 y 44 a y con mayor predominio  aparecen los grupos de 20-24 y de 25-29 a con 12,8 y 13,2 % respectivamente. Este  mismo comportamiento se observa en las mujeres, mientras que en los hombres los  grupos de m&aacute;s p&eacute;rdidas son los de 30-34 y de 35-39 a con 13,4 y  14,9 % respectivamente, y las edades de 20-29 a son las de menores p&eacute;rdidas.  En los ni&ntilde;os las edades que predominaron son las comprendidas hasta 4 a  con 6,4 % del total de AVPP y 53 % del aportado por estos menores.     <P>Las p&eacute;rdidas  biosociales fueron de 5 542 a (75 % del total de AVPP). Las circunstancias en  que ocurrieron estas intoxicaciones fatales fueron en primer lugar las voluntarias  por suicidios (73 %), seguidas de las reacciones adversas (16 %), y los accidentes  (4 %); qued&oacute; ignorado el 7 %. El grupo de las f&eacute;minas manifiesta  predominio en las circunstancias voluntarias (78 %) y muy baja frecuencia en los  accidentes (1,3 %); en tanto, los del sexo masculino presentan con m&aacute;s  frecuencia la circunstancia voluntaria pero en menor proporci&oacute;n (59 %),  mientras que la accidentabilidad eleva su frecuencia (10,5 %), produci&eacute;ndose  por cada muerte voluntaria masculina 3,6 femenina. En las reacciones adversas  por cada var&oacute;n afectado se registraron 2,2 f&eacute;minas, y situaci&oacute;n  inversa se aprecia en los accidentes, donde la raz&oacute;n es de 0,3.     <P>Las  tasas de mortalidad por provincias se presentan sin diferencias estad&iacute;sticamente  significativas; aparecen las cifras superiores en orden descendente en el municipio  especial Isla de la Juventud, Ciudad de La Habana, La Habana, Ciego de &Aacute;vila,  Las Tunas, Camag&uuml;ey, Guant&aacute;namo y Villa Clara con tasas entre 1,2  y 2,8 defunciones por 100 000 habitantes. Todas las provincias del pa&iacute;s  registran fallecidos adultos y en 7 provincias no ocurrieron muertes de infantes  (Pinar del R&iacute;o, Matanzas, Sancti Sp&iacute;ritus, Ciego de &Aacute;vila,  Las Tunas, Granma y Guant&aacute;namo).     <P>En relaci&oacute;n con la ocupaci&oacute;n  de los fallecidos adultos, la mayor incidencia se encuentra en los jubilados,  pensionados y amas de casa con 56 % de los casos, y ocurrieron fundamentalmente  en domi-cilios (63 %), con predominio en las propias residencias de los afectados  (97 %).     <P>En las tablas 2, 3 y 4 se observa un amplio predominio de los psicof&aacute;rmacos  y en primer lugar los tranquilizantes menores, y es el diazepam el m&aacute;s  frecuente; en segundo lugar los barbit&uacute;ricos, siendo m&aacute;s frecuente  el fenobarbital y en tercer lugar se ubicaron los antidepresivos tric&iacute;clicos  y de &eacute;stos la amitriptilina la m&aacute;s involucrada. En los pacientes  adultos se observ&oacute; este mismo comportamiento, a diferencia de los ni&ntilde;os,  en que si bien los psicof&aacute;rmacos se encontraron en primer lugar no manifiestan  una diferencia estad&iacute;sticamente significativa en relaci&oacute;n con los  analg&eacute;sicos, antipir&eacute;ticos y antinflama-torios (salicilatos).     <P>Los  accidentes en adultos se originaron fundamentalmente por cardio-t&oacute;nicos  -digit&aacute;licos-, seguidos de los bar-bit&uacute;ricos y en menores se produjeron  por carbamazepina, fluoruro de sodio y psicof&aacute;rmacos sin precisar. Las  reacciones adversas aparecieron fundamentalmente por penicilina (19 adultos y  1 ni&ntilde;o), seguido de los anest&eacute;sicos (4 adultos). Las intoxicaciones  voluntarias por suicidios se ocasionaron en lo fundamental por psicof&aacute;rmacos  (94 %); entre los m&aacute;s elegidos se encuentran el diazepam, fenobarbital  y amitriptilina. En los homicidios ocurridos (2 ni&ntilde;os) utilizaron cloruro  de benzalconio y atropina. Los suicidas eligieron mezclas de f&aacute;rmacos en  31 casos (13,7 %). <H4> DISCUSI&Oacute;N</H4>El comportamiento de las edades pedi&aacute;tricas  se corresponde con lo observado, tanto en la mortalidad por IA en general del  pa&iacute;s (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por intoxicaciones  agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995) como en los casos intoxicados  notificados al MINSAP (Cuba. Ministerio de Salud P&uacute;blica. Sistema Informaci&oacute;n  Estad&iacute;stica de Enfermedades Delcaraci&oacute;n Obligatoria. Ciudad de La  Habana: 1996). A su vez se conoci&oacute; por los Centros de Toxicolog&iacute;a  de Brasil en 1994 que el 62,5 % de los ni&ntilde;os intoxicados corresponden a  edades hasta 4 a.<SUP>8</SUP> Estos resultados pueden explicarse dado que en esta  etapa se aprende a caminar y a su vez permanecen mayor tiempo en sus hogares,  donde es factible que ocurran accidentes al encontrarse los medicamentos por descuido  al alcance de los menores y que &eacute;stos tengan desenlace fatal, ya que los  f&aacute;rmacos en pocas cantidades resultan a veces sobredosis en menores, los  que en esta etapa de la vida a&uacute;n no han obtenido la completa madurez org&aacute;nica  y por consiguiente resultan m&aacute;s susceptibles a intoxicaciones graves.     <P>Lo  observado en los adultos se corresponde con la mortalidad por IA de Cuba (Centro  Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por Intoxicaciones Agudas. Cuba. 1990-1994.  Ciudad de La Habana: 1995) y no as&iacute; con la notificaci&oacute;n de casos  intoxicados (Cuba. Ministerio de Salud P&uacute;blica. Sistema Informaci&oacute;n  Estad&iacute;stica de Enfermedades Declaraci&oacute;n Obligatoria. Ciudad de La  Habana: 1996) en que predominan las edades j&oacute;venes; el riesgo superior  se localiza en el grupo de 15-24 a, lo que concuerda con los casos registrados  en Brasil en 1994, donde el predominio se encontr&oacute; entre los 20 y 39 a,  con 49 % de los casos.<SUP>5</SUP> Esta relaci&oacute;n inversa puede ocurrir  porque en las edades j&oacute;venes el individuo se encuentra m&aacute;s expuesto  a sustancias t&oacute;xicas por razones laborales y tambi&eacute;n en esta etapa  se encuentra el per&iacute;odo de la adolescencia, donde por las propias caracter&iacute;sticas  psicol&oacute;gicas resultan m&aacute;s vulnerables al no saber responder a los  conflictos, de manera que se originan actitudes suicidas. Sin embargo, la constituci&oacute;n  f&iacute;sica y la baja incidencia de enfermedades cr&oacute;nicas favorecen la  recuperaci&oacute;n y en consecuencia la baja mortalidad, al contrario del adulto  a partir de la quinta d&eacute;cada de vida.     <P>Al consultar la mortalidad general  del pa&iacute;s se aprecia que el riesgo de morir por IA prevalece en el hombre  (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por intoxicaciones agudas.  Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995) y a su vez por la notificaci&oacute;n  de casos intoxicados es mucho menor la incidencia (Cuba. Ministerio de Salud P&uacute;blica.  Sistema Informaci&oacute;n Estad&iacute;stica de Enfermedades Declaraci&oacute;n  Obligatoria. 1996. Ciudad de La Habana: 1997), lo que nos indica que en este grupo  poblacional aun cuando son menos frecuentes estos hechos, producen una letalidad  superior, pero no causada por la ingesti&oacute;n de medicamentos, sino por otros  productos de caracter&iacute;sticas m&aacute;s t&oacute;xicas y que est&aacute;n  asociados con la vida laboral del hombre, entre los que se encuentran los plaguicidas;  se conoce que en Cuba por estos productos agr&iacute;colas se produjeron en hombres  62 % de los fallecidos (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Mortalidad por  intoxicaciones agudas producidas con plaguicidas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La  Habana: 1995).     <P>Por otra parte, es conocido que la poblaci&oacute;n femenina  es m&aacute;s dada a la automedicaci&oacute;n, lo que se comprueba en un estudio  realizado en nuestra ciudad (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Comportamiento  consumo psicof&aacute;rmacos en poblaci&oacute;n urbana. Ciudad de La Habana:  1996), por lo que inferimos sea un factor que favorece el incremento de las IA  y en consecuencia la evoluci&oacute;n fatal en la mujer.     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Los AVPP producidos  por los fallecimientos ocurridos en el pa&iacute;s por intoxicaciones agudas en  general muestra el mismo comportamiento (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a.  Mortalidad por intoxicaciones agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995).      <P>Al analizar conjuntamente las tasas con los AVPP se confirma que las edades  m&aacute;s avanzadas -que son las de mayor riesgo de morir por esta causa- a su  vez aportan la menor cantidad de p&eacute;rdidas, al ocurrir estos hechos fatales  m&aacute;s pr&oacute;ximos a la edad media de vida en nuestro pa&iacute;s. Por  el contrario, las edades j&oacute;venes -que generan la mayor cantidad de a&ntilde;os  perdidos- resultan ser las de menor riesgo de morir, por lo que queda claro la  evidente repercusi&oacute;n social que implican estos decesos precoces en edades  laboralmente activas.     <P>La supremac&iacute;a de la circunstancia voluntaria se  corresponde con la mortalidad general en el pa&iacute;s (Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a.  Mortalidad por intoxicaciones agudas. Cuba. 1990-1994. Ciudad de La Habana: 1995),  as&iacute; como con los reportes de intoxicados en Brasil en 1994,<SUP>5</SUP>  lo que hace pensar que la elevada incidencia de muerte por suicidio est&aacute;  relacionada con el hecho de que el individuo que atenta contra su vida utiliza  dosis elevadas del agente t&oacute;xico, as&iacute; como tipos y combinaciones  de productos que desencadenan r&aacute;pidamente la muerte deseada, cuesti&oacute;n  muy distinta a la actitud de las personas que accidentalmente hacen contacto con  un producto t&oacute;xico.     <P>La supremac&iacute;a de los psicof&aacute;rmacos  al parecer se corresponde con el amplio consumo que &eacute;stos tienen en la  poblaci&oacute;n, de manera que existe tendencia a la automedicaci&oacute;n, lo  que se demuestra en un trabajo realizado en nuestro pa&iacute;s, donde de 400  personas encuestadas, 43 % resultaron consumidoras de psicof&aacute;rmacos (Centro  Nacional de Toxicolog&iacute;a. Comportamiento consumo psicof&aacute;rmacos en  poblaci&oacute;n urbana. Ciudad de La Habana: 1996).     <P>Se encontr&oacute; en  la literatura consultada de otros pa&iacute;ses similitud con los resultados antes  se&ntilde;alados. En Ir&aacute;n, en 1994 se estudiaron 194 intoxicaciones fatales,  y los medicamentos fueron el t&oacute;xico m&aacute;s usado y de ellos el diazepam  con 61 % de los casos.<SUP>3</SUP> En un centro de control en Zagrev (Yugoslavia),  en 1994 se determin&oacute; que los medicamentos que m&aacute;s intoxicaciones  causaron fueron las benzodiacepinas, anticonvulsivantes, barbit&uacute;ricos y  antidepresivos en m&aacute;s del 40 % de los casos.<SUP>8</SUP> En Madrid (1995)  se mantuvieron en primer lugar los psicof&aacute;rmacos entre los intoxicados  con medicamentos.<SUP>1</SUP> Llama la atenci&oacute;n la alta implicaci&oacute;n  de las benzodiacepinas en las IA fatales producidas con medicamentos, ya que farmacol&oacute;gica-mente  se establece muy baja letalidad, debido a las elevadas dosis ingeridas y/o combinaciones  con otros f&aacute;rmacos que realizan los suicidas. <H4> SUMMARY</H4>We undertook  a descriptive stuy to determine the incidence of fatal outcomes of acute drug  poisoning in 1995 and 1996 and the main risk factors for the Cuban population.  There were 314 deaths accounting for 1,4 death per 1000 pop. In pediatric ages,  under 1 year-old infants are at the highest risk whereas risk for adults increases  with age, being females the most affected ones. The most risky ages for women  are from 55 years and over, and for men after 75 years of life. Potential years  of life lost amounted to 7 430 with females predominating (74 %). Voluntary poisonings  in adults prevailed spcially suicides from psychodrug-taking; diazepam and phenobarbital  were the most used drugs for this end. Adverse drug effects was the second cause,  which are mainly caused by antibiotics particularly penicilims. Lastly, accidental  situations created by cardiotonic substances. There was no significant statistical  differences for children in any situations.     <P><I>Subject headings:</I> POISONING/mortality;  POISONING/epidemiology. <H4> REFERENCIAS BIBLIOGR&Aacute;FICAS</H4><OL>     <!-- ref --><LI> Instituto  Nacional de Toxicolog&iacute;a. Memoria 1995. Madrid: Repsol; 1995:25-43.</LI>    <!-- ref --><LI>  Czerezak S, Jaraczewska W. Acute poisoning in Poland. Clin Toxicol 1995;33(6):669-79.</LI>    <!-- ref --><LI>  Ghazi Khansari M, Oreizi S. A prospective study of fatal outcomes of poisoning  in Tehcan. Vet Hum Toxicol 1995;37(5):449-52.</LI>    <!-- ref --><LI> Dorado Pombo S, Martin  Fern&aacute;ndez J, Sabugal Rodelgo G, Caballero Vall&eacute;s PJ. Epidemiolog&iacute;a  de la intoxicaci&oacute;n aguda: estudio de 613 casos habidos en 1994 en el &aacute;rea  sur de la comunidad de Madrid. Rev Clin Esp 1996;196(3):150-6.</LI>    <!-- ref --><LI> Sistema  Nacional de Informa&ccedil;oes T&oacute;xico-Farmacol&oacute;gicas. Estat&iacute;sticas  anual de casos de intoxicacao e envenenamento. Brasil. 1994. R&iacute;o de Janeiro:  Fundacao Oswaldo Cruz; 1996:15-22.</LI>    <!-- ref --><LI> Wolfle J, Kowalewski S. Epidemiology  of ingestions in a regional poison control center over twenty years. Vet Hum Toxicol  1995;37(4):367-8.</LI>    <!-- ref --><LI> Cuba. Ministerio de Salud P&uacute;blica. Anuario estad&iacute;stico  1996. La Habana: Editorial Ciencias M&eacute;dicas; 1997:25.</LI>    <!-- ref --><LI> Turk R,  Bosan Kilibarda I, Bogadi Sare A, Zavalic N. Acute neuroleptic poisoning. Lijer  Ujesn 1995; 117(Suppl 2):73-5.</LI>    </OL>Recibido: 2 de agosto de 1999. Aprobado:  8 de septiembre de 1999.     <BR>Tec.<I> Mar&iacute;a Luisa Gonz&aacute;lez Valiente</I>.  Centro Nacional de Toxicolog&iacute;a. Hospital Militar Docente "Dr. Carlos J.  Finlay". Ave 31 y 114, municipio Marianao, Apto 14020, Ciudad de La Habana, CP  11400, Cuba.     <BR>&nbsp;     <P><A NAME="1 Técnica Estadística de la Salud y Económica"></A>      <BR><SUP>1 </SUP>T&eacute;cnica Estad&iacute;stica de la Salud y Econ&oacute;mica  Especializada en el Perfil Docente.     <BR><SUP>2 </SUP>Licenciada en Farmacia.     ]]></body>
<body><![CDATA[<BR><SUP>3</SUP>  Especialista de I Grado en Farmacolog&iacute;a.     <BR><SUP>4</SUP> Licenciada en  Informaci&oacute;n Cient&iacute;fico-T&eacute;cnica y Bibliotecolog&iacute;a.        ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Instituto Nacional de Toxicología</collab>
<source><![CDATA[Memoria 1995]]></source>
<year>1995</year>
<page-range>25-43</page-range><publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Repsol]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Czerezak]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Jaraczewska]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Acute poisoning in Poland]]></article-title>
<source><![CDATA[Clin Toxicol]]></source>
<year>1995</year>
<volume>33</volume>
<numero>6</numero>
<issue>6</issue>
<page-range>669-79</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ghazi Khansari]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Oreizi]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[A prospective study of fatal outcomes of poisoning in Tehcan]]></article-title>
<source><![CDATA[Vet Hum Toxicol]]></source>
<year>1995</year>
<volume>37</volume>
<numero>5</numero>
<issue>5</issue>
<page-range>449-52</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dorado Pombo]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Martin Fernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sabugal Rodelgo]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Caballero Vallés]]></surname>
<given-names><![CDATA[PJ]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Epidemiología de la intoxicación aguda: estudio de 613 casos habidos en 1994 en el área sur de la comunidad de Madrid]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Clin Esp]]></source>
<year>1996</year>
<volume>196</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>150-6</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Sistema Nacional de Informaçoes Tóxico-Farmacológicas</collab>
<source><![CDATA[Estatísticas anual de casos de intoxicacao e envenenamento. Brasil. 1994]]></source>
<year>1996</year>
<page-range>15-22</page-range><publisher-loc><![CDATA[Río de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fundacao Oswaldo Cruz]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wolfle]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kowalewski]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Epidemiology of ingestions in a regional poison control center over twenty years]]></article-title>
<source><![CDATA[Vet Hum Toxicol]]></source>
<year>1995</year>
<volume>37</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>367-8</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Ministerio de Salud Pública</collab>
<source><![CDATA[Anuario estadístico 1996]]></source>
<year>1997</year>
<page-range>25</page-range><publisher-loc><![CDATA[La Habana ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Ciencias Médicas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Turk]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bosan Kilibarda]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bogadi Sare]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zavalic]]></surname>
<given-names><![CDATA[N]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Acute neuroleptic poisoning]]></article-title>
<source><![CDATA[Lijer Ujesn]]></source>
<year>1995</year>
<volume>117</volume>
<numero>^sSuppl 2</numero>
<issue>^sSuppl 2</issue>
<supplement>Suppl 2</supplement>
<page-range>73-5</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
