<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0864-2176</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Cubana de Oftalmología]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev Cubana Oftalmol]]></abbrev-journal-title>
<issn>0864-2176</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Ciencias Médicas]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0864-21762015000100014</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Estrategia nacional para la prevención de ceguera por retinopatía diabética]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[National strategy for the prevention of blindness due to diabetic retinopathy]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Beatriz]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Violeta]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ramos López]]></surname>
<given-names><![CDATA[Meysi]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Velázquez Villares]]></surname>
<given-names><![CDATA[Yolanda]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Alemañi Rubio]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ernesto]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[González Díaz]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rafael Ernesto]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chiang Rodriguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Caridad]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Instituto Cubano de Oftalmología Ramón Pando Ferrer  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[La Habana ]]></addr-line>
<country>Cuba</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>03</month>
<year>2015</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>03</month>
<year>2015</year>
</pub-date>
<volume>28</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>0</fpage>
<lpage>0</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0864-21762015000100014&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0864-21762015000100014&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0864-21762015000100014&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Los pacientes con diabetes se incrementan; pero aún contamos con tiempo para actuar en el diagnostico precoz y en el tratamiento oportuno de la retinopatía diabética para prevenir la pérdida visual en estos pacientes. Establecemos una guía para la prevención de la ceguera por retinopatía diabética, donde se involucran los tres niveles de atención médica. Se realiza un análisis de la situación epidemiológica a nivel mundial y en Cuba; además, se tienen en cuenta las instalaciones con equipamiento y personal médico especializado para el diagnóstico y tratamiento de la retinopatía diabética. Se trazan estrategias para el desarrollo del programa en el cual ponemos todo nuestro esfuerzo y empeño para mejorar la calidad visual de los pacientes diabéticos.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[The number of patients with diabetes is on the increase, but we still have time to work in the early diagnosis and due treatment of diabetic retinopathy to prevent the visual loss in these patients. A guideline for the prevention of blindness due diabetic retinopathy involving the three levels of care was set. An analysis of the present epidemiological situation in Cuba and worldwide was made, taking into account the duly equipped facilities with specialized medical staff for the diagnoses and treatment of the diabetic retinopathy. Strategies are being drawn up for the development of the program, in a joint effort to improve the visual quality of the diabetic patients.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[diabetes]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[retinopatía]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[estrategia]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[diabetes]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[retinopathy]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[strategy]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p   align="right" ><font size="2" color="#000000" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif"><B>OFTALMOLOG&Iacute;A    Y SOCIEDAD</b></font></p >     <p   align="justify" >&nbsp;</p > <FONT size="+1" color="#000000">      <DIV class="Part"   >        <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><b><font size="4">Estrategia      nacional para la prevenci&oacute;n de ceguera por retinopat&iacute;a diab&eacute;tica      </font> </b> </font></p>       <p>&nbsp;</p>       <p><b><font size="3" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">National strategy      for the prevention of blindness due to diabetic retinopathy</font></b></p>       <p>&nbsp;</p>       <p><B> </b></p>   <B>        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Dra. Beatriz Rodr&iacute;guez      Rodr&iacute;guez, Dra. Violeta Rodr&iacute;guez Rodr&iacute;guez, Dr. C. Meysi      Ramos L&oacute;pez, Dra. Yolanda Vel&aacute;zquez Villares, Dr. Ernesto Alema&ntilde;i      Rubio, Dr. Rafael Ernesto Gonz&aacute;lez D&iacute;az, Dra. Caridad Chiang      Rodriguez</font></p >   </b>        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Instituto Cubano      de Oftalmolog&iacute;a &quot;Ram&oacute;n Pando Ferrer&quot;. La Habana, Cuba.      </font></p >       ]]></body>
<body><![CDATA[<p   align="justify" >&nbsp;</p >       <p   align="justify" >&nbsp;</p >   <hr> </DIV >     <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><B>RESUMEN </b></font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Los pacientes con      diabetes se incrementan; pero a&uacute;n contamos con tiempo para actuar en      el diagnostico precoz y en el tratamiento oportuno de la retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica para prevenir la p&eacute;rdida visual en estos pacientes.      Establecemos una gu&iacute;a para la prevenci&oacute;n de la ceguera por retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica, donde se involucran los tres niveles de atenci&oacute;n      m&eacute;dica. Se realiza un an&aacute;lisis de la situaci&oacute;n epidemiol&oacute;gica      a nivel mundial y en Cuba; adem&aacute;s, se tienen en cuenta las instalaciones      con equipamiento y personal m&eacute;dico especializado para el diagn&oacute;stico      y tratamiento de la retinopat&iacute;a diab&eacute;tica. Se trazan estrategias      para el desarrollo del programa en el cual ponemos todo nuestro esfuerzo y      empe&ntilde;o para mejorar la calidad visual de los pacientes diab&eacute;ticos.      </font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><B>Palabras clave:      </B>diabetes, retinopat&iacute;a, estrategia.</font></p >   <hr> </DIV >     <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><B>ABSTRACT </b></font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">The number of patients      with diabetes is on the increase, but we still have time to work in the early      diagnosis and due treatment of diabetic retinopathy to prevent the visual      loss in these patients. A guideline for the prevention of blindness due diabetic      retinopathy involving the three levels of care was set. An analysis of the      present epidemiological situation in Cuba and worldwide was made, taking into      account the duly equipped facilities with specialized medical staff for the      diagnoses and treatment of the diabetic retinopathy. Strategies are being      drawn up for the development of the program, in a joint effort to improve      the visual quality of the diabetic patients. </font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><b>Key words: </b>diabetes,      retinopathy, strategy.    ]]></body>
<body><![CDATA[<br>         <br>     </font></p >   <hr>       <p   align="justify" >&nbsp;</p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"> </font>    <br>         <br>   </p >   </DIV >     <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><B><font size="3">INTRODUCCI&Oacute;N      </font> </b></font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">A medida que aumenta      la prevalencia de la diabetes se incrementa el riesgo de la aparici&oacute;n      de la retinopat&iacute;a diab&eacute;tica (RD). En el a&ntilde;o 2002, el      promedio global de riesgo de ceguera causado por la RD se calcul&oacute; en      un 0,75 %. Esto significa que de cada 133 personas con diabetes, una se quedar&aacute;      ciega.<Sup>1 </Sup></font></p >       <p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">Se estima que      382 millones de personas ten&iacute;an diabetes en el 2013 y que para el 2035      esta cifra se incrementar&aacute; a 592 millones.<Sup>2</Sup> Si aplicamos      esta estad&iacute;stica al n&uacute;mero de personas a quienes se les espera      haber pronosticado diabetes en el a&ntilde;o 2030, la cifra de personas que      probablemente queden ciegas por causa de la RD ser&iacute;a de 4,4 millones.      </font></p>   <FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">        ]]></body>
<body><![CDATA[<p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">La retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica se desarrolla generalmente entre los 10 y los 20 a&ntilde;os      luego del inicio de la diabetes, y progresa m&aacute;s r&aacute;pido cuando      dicha enfermedad no se diagnostica o no se trata a tiempo. Teniendo en cuenta      esta demora, a pesar del incremento de pacientes con diabetes para el 2035,      a&uacute;n contamos con tiempo para actuar en el diagn&oacute;stico precoz      y en el tratamiento oportuno de la retinopat&iacute;a diab&eacute;tica para      prevenir la p&eacute;rdida visual y mejorar la calidad de vida de los pacientes.      </font><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">La retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica es la tercera causa de ceguera a nivel mundial, pero la primera      en personas de edad productiva en pa&iacute;ses en v&iacute;as de desarrollo.      La Organizaci&oacute;n Mundial de la Salud estima que la retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica: </font></p >   </font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"> </font></DIV > </font>     <blockquote><FONT size="+1" color="#000000">       <DIV class="Part"   ><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-      Produce casi 5 % de los 37 millones de ciegos del mundo.     <br>         <br>     </font></font></font></font></font></DIV >   </font><FONT size="+1" color="#000000">        <DIV class="Part"   ><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-      No mata, no duele, y por mala informaci&oacute;n muchos pacientes consultan      tard&iacute;amente al oftalm&oacute;logo al perder visi&oacute;n, con el riesgo      de quedar ciegos en forma irreversible.     <br>         <br>     </font></font></font></font></font></DIV >   </font><FONT size="+1" color="#000000">        <DIV class="Part"   ><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-      Requiere de la educaci&oacute;n para promover en pacientes y familiares el      autocuidado. Un buen control metab&oacute;lico retarda la aparici&oacute;n      de la enfermedad y la progresi&oacute;n de las lesiones existentes.     <br>         ]]></body>
<body><![CDATA[<br>     </font></font></font></font></font></DIV >   </font><FONT size="+1" color="#000000">        <DIV class="Part"   ><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-      </font><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"> Puede      causar ceguera, pero esta es prevenible en el 80 % de los casos, con la detecci&oacute;n      y un tratamiento temprano asociado a un manejo general. El 10 % de los pacientes      con diabetes tienen una limitaci&oacute;n visual severa y el 2 % de ellos      llega a la ceguera.<Sup>3     <br>         <br>     </Sup></font></font></font></font></font></DIV >   </font><FONT size="+1" color="#000000">        <DIV class="Part"   ><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">-      Con un tratamiento adecuado de la diabetes y el tratamiento precoz de una      retinopat&iacute;a disminuye el riesgo de p&eacute;rdida visual. </font></font></font></font></font></font></DIV >   </font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">      <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">EPIDEMIOLOG&Iacute;A</font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Los principales factores      de riesgo para el desarrollo de una retinopat&iacute;a diab&eacute;tica son:</font></p > </DIV > </font></font></font></font></font></font></font>     <blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">- Duraci&oacute;n        de la enfermedad<FONT color="#000000">. </font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><FONT color="#000000">-        Mal control metab&oacute;lico (hiperglicemia). </font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><FONT color="#000000">-        Hipertensi&oacute;n arterial. </font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><FONT color="#000000">-        Hiperlipidemia. </font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><FONT color="#000000">-      Desconocimiento de la enfermedad. </font></font></DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">      <DIV class="Part"   >        <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Lo esencial a      saber en la epidemiolog&iacute;a de la retinopat&iacute;a diab&eacute;tica      es que:&sup3;</font><FONT size="+1" color="#000000"> </font></p> </DIV > </font></font></font></font></font></font></font>     ]]></body>
<body><![CDATA[<blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><FONT size="+1" color="#000000"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-        20 al 30 % de la poblaci&oacute;n diab&eacute;tica tendr&aacute; cierto        grado de retinopat&iacute;a diab&eacute;tica. </font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><FONT size="+1" color="#000000"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-        5 % de la poblaci&oacute;n con diabetes mellitus tendr&aacute; retinopat&iacute;a        diab&eacute;tica que amenazar&aacute; su visi&oacute;n, ya sea por retinopat&iacute;a        diab&eacute;tica proliferativa o por edema macular.</font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><FONT size="+1" color="#000000"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-        5-8 % tendr&aacute; retinopat&iacute;a que requiere de tratamiento con l&aacute;ser.        </font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><FONT size="+1" color="#000000"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-        3-10 % de los pacientes cursar&aacute;n con edema macular; de ellos, 30        % tendr&aacute; discapacidad visual. </font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         ]]></body>
<body><![CDATA[<p><FONT size="+1" color="#000000"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-        0,5 % de la poblaci&oacute;n con diabetes mellitus requerir&aacute; de cirug&iacute;a        de vitrectom&iacute;a. </font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">      <DIV class="Part"   ><FONT size="+1" color="#000000">        <p   ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">En Cuba las estimaciones      de prevalencia han sido estudiadas en algunas &aacute;reas del pa&iacute;s;      no se cuenta hasta el momento con estudios poblacionales nacionales, aunque      en la actualidad se est&aacute; realizando el <I>Rapid Assessment of Avoidable      Blindness </I>(RAAB) a nivel nacional, dirigido por el Instituto Cubano de      Oftalmolog&iacute;a &quot;Ram&oacute;n Pando Ferrer&quot;. </font></p >       <p   ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">En el municipio Plaza      de la Revoluci&oacute;n, de La Habana, en el a&ntilde;o 1994 se encontr&oacute;      una prevalencia de retinopat&iacute;a diab&eacute;tica de 22,4 %; de estos      pacientes, 20,8 % presentaban formas no proliferativas, y el 1,6 % formas      proliferativas.<Sup>4 </Sup>Ese mismo a&ntilde;o se estimaron estas variables      en los municipios de Guanabacoa y Calabazar, donde se hall&oacute; una prevalencia      del 23,3 %, de los cuales el 17,2 % mostraba formas no proliferativas, y el      6,1 % proliferativas.<Sup>5</Sup> En el a&ntilde;o 1996, los estimados en      el municipio de Marianao confirmaron la prevalencia de 30,8 %, con 28,8 %      de RD no proliferativas y 2 % RD proliferativas. El 3,9 % eran ciegos legales.<Sup>6</Sup>      Ese mismo a&ntilde;o, en el municipio de Mor&oacute;n, en la provincia de      Ciego de &Aacute;vila, las variables estudiadas relacionaban la retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica con factores de riesgo, como el tiempo de evoluci&oacute;n      de la diabetes, el tipo de diabetes, la hipertensi&oacute;n arterial y la      obesidad. Se consider&oacute; que a mayor tiempo de evoluci&oacute;n de la      diabetes aument&oacute; la frecuencia de la retinopat&iacute;a diab&eacute;tica,      ya que hab&iacute;a alg&uacute;n grado de retinopat&iacute;a por encima de      los 10 a&ntilde;os de evoluci&oacute;n en el 75,8 % de los diab&eacute;ticos      insulinodependientes y el 36,9 % de los diab&eacute;ticos no insulinodependientes.<Sup>7      </Sup>Posteriormente, se estudiaron diab&eacute;ticos pertenecientes a &aacute;reas      de salud de diferentes policl&iacute;nicos y municipios de La Habana, con      datos desde 1986 al 2000, y se hall&oacute; retinopat&iacute;a diab&eacute;tica      en 20,5 % de los casos, de los cuales 16,1 % correspondi&oacute; a formas      no proliferativas y 4,4 % a proliferativas. El 3 % de los pacientes eran ciegos      legales. </font></p >   <FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">        <p   ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">M&aacute;s recientemente,      en el a&ntilde;o 2004, se realiz&oacute; otro pesquisaje en el municipio de      Marianao, en La Habana, y se obtuvo un 16 % de prevalencia de retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica, de la cual el 71,4 % presentaba caracter&iacute;sticas de      no proliferativa, mientras que el 28,6 % las mostraba proliferativas. El 4,0      % correspondi&oacute; a ceguera legal.<Sup>8</Sup></font></p >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></DIV > <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">      <DIV class="Part"   >        <p   ><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">INSTALACIONES CON      EQUIPAMIENTO Y PERSONAL M&Eacute;DICO ESPECIALIZADO PARA EL DIAGN&Oacute;STICO      Y TRATAMIENTO DE LA RETINOPAT&Iacute;A DIAB&Eacute;TICA</font></p > </DIV > </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font>     <blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">- <i>Nivel terciario:      </i>Instituto Cubano de Oftalmolog&iacute;a &quot;Ram&oacute;n Pando Ferrer&quot;.    <br>         ]]></body>
<body><![CDATA[<br>     </font></DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><FONT size="+1"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><i>-        Nivel secundario: </i> Hospital Nacional &quot;Hermanos Ameijeiras&quot;,        Hospital Naval &quot;Luis D&iacute;az Soto&quot;, Hospital Docente &quot;Enrique        Cabrera&quot;, Hospital &quot;Miguel Enrique&quot;, Hospital &quot;Calixto        Garc&iacute;a&quot;, Hospital &quot;Julio Trigo&quot;, Hospital &quot;Salvador        Allende&quot;, Hospital Militar &quot;Carlos J. Finlay&quot;, de La Habana,        y tambi&eacute;n la totalidad de los centros oftalmol&oacute;gicos de las        provincias restantes<I>. </I></font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   ><FONT size="+1"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><i>-      Nivel primario: </i>&Aacute;reas de salud y policl&iacute;nicos. </font></font></DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">      <DIV class="Part"   ><FONT size="+1">        <p   ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">L&Iacute;MITES</font></p >   </font></DIV > </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font>    <blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><FONT size="+1"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><I>En        el tiempo:</I> el programa se desarrollar&aacute; de forma permanente con        actualizaci&oacute;n quinquenal. </font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         ]]></body>
<body><![CDATA[<p><FONT size="+1"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><I>En        el espacio:</I> el programa se desarrollar&aacute; en todo el territorio        nacional y en las unidades de salud de los tres niveles de atenci&oacute;n.        </font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1">      <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">ESTRATEGIA DEL PROGRAMA      </font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Las actividades fundamentales      del programa se desarrollar&aacute;n en todos los niveles de atenci&oacute;n.      En el nivel primario de atenci&oacute;n cobra gran importancia por el gran      peso de este en las acciones de promoci&oacute;n y prevenci&oacute;n de salud,      encaminadas al diagn&oacute;stico precoz de las lesiones oftalmol&oacute;gicas,      con la realizaci&oacute;n de acciones de educaci&oacute;n a pacientes y familiares      acerca de la importancia del chequeo oftalmol&oacute;gico, aun cuando el paciente      no tiene s&iacute;ntomas. Una vez que el pacientes es visto por un oftalm&oacute;logo      general en el &aacute;rea de salud o en los hospitales de atenci&oacute;n      secundaria y detecta alguna manifestaci&oacute;n en el fondo de ojo, env&iacute;a      al paciente a los oftalm&oacute;logos especializados en retina que se encuentran      en la atenci&oacute;n secundaria, quien est&aacute; preparado para el diagn&oacute;stico      y tratamiento de los pacientes con retinopat&iacute;a diab&eacute;tica, y      enviar&aacute; a los pacientes a la atenci&oacute;n terciaria cuando el caso      requiera tratamientos intraoculares o cirug&iacute;as de las formas graves      de la retinopat&iacute;a.</font></p >       <p   align="justify" >&nbsp;</p > </DIV >     <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><B><font size="3">GU&Iacute;A      METODOL&Oacute;GICA </font> </b></font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">La retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica es una complicaci&oacute;n microangiop&aacute;tica cr&oacute;nica      en los pacientes diab&eacute;ticos, caracterizada por un desorden de la vasculatura      de la retina que con el tiempo desarrollan en alg&uacute;n grado casi todos      estos pacientes con largo tiempo de evoluci&oacute;n<I>. </I></font></p > </DIV >     <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font color="#211E1E" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">S&Iacute;NTOMAS</font></p >       ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">P&eacute;rdida      lenta y progresiva (unilateral o bilateral) de la visi&oacute;n<FONT color="#211E1E">.      P&eacute;rdida brusca de la visi&oacute;n en algunos casos. Miodesopsias.      </font></font></p>   <FONT color="#211E1E"></font></DIV > <FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">      <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">SIGNOS CR&Iacute;TICOS</font></p > </DIV > </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font>      <blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><I>- Hemorragias        retinianas:</I> superficiales o profundas. </font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><I>- Exudados        duros: </I>dep&oacute;sitos extracelulares de l&iacute;pidos y prote&iacute;nas        s&eacute;ricas, con predilecci&oacute;n por la m&aacute;cula. Aparecen aislados        o formando circinadas. </font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><I>- Exudados        blandos: </I>son infartos isqu&eacute;micos focales en la capa de fibras        nerviosas, con aspecto algodonoso, de bordes imprecisos. </font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       ]]></body>
<body><![CDATA[<DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><I>- Anomal&iacute;as        vasculares retinianas:</I> arrosariamiento venoso, asa venosa, envainamiento        venoso. </font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><I>- Anomal&iacute;as        microvasculares intrarretinianas:</I> respuesta a la isquemia retiniana        focal; aparecen alrededor de la zona de no perfusi&oacute;n. Neovascularizaci&oacute;n,        proliferaci&oacute;n fibrosa, contracci&oacute;n del v&iacute;treo o del        tejido fibroso. </font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><I>- Edema macular:</I>      &aacute;reas de engrosamiento retinal, con o sin exudados duros, en relaci&oacute;n      con el centro de la m&aacute;cula. </font></DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">     <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">OTROS SIGNOS</font></p > </DIV > </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font>    <blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">- Neovascularizaci&oacute;n        del iris. </font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       ]]></body>
<body><![CDATA[<DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">- Hipertensi&oacute;n        ocular.</font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">- Cataratas.</font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"> - Hemorragias        v&iacute;treas.</font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">- Papilopat&iacute;a        diab&eacute;tica. </font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">- Oclusiones        venosas retinales.</font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       ]]></body>
<body><![CDATA[<DIV class="Part"   ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"> - Desprendimiento      de retina traccional y mixto. </font></DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">      <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font color="#000000" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Esta      clasificaci&oacute;n es v&aacute;lida para todos los profesionales que est&aacute;n      relacionados con los pacientes diab&eacute;ticos,<Sup>9</Sup> ya que proporciona una base      de manejo sencillo y adecuado para la pr&aacute;ctica cl&iacute;nica (<a href="#c1">cuadro      1</a>).</font></p >       <p   align="justify" >&nbsp;</p > </DIV > </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font>     <blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <div align="center"><img src="/img/revistas/oft/v28n1/c0114115.gif" width="580" height="395"><a name="c1"></a></div>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">      <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" >&nbsp;</p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">El tratamiento m&eacute;dico      encaminado a un control metab&oacute;lico estricto con determinaci&oacute;n      de hemoglobina glicosilada (HbA1c &lt; 7 %), un control de la hipertensi&oacute;n      arterial y de los l&iacute;pidos retardan la progresi&oacute;n de una retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica (<a href="#c2">cuadro 2</a>).</font></p >       ]]></body>
<body><![CDATA[<p   align="justify" >&nbsp;</p > </DIV > </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font>     <blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <div align="center"><img src="/img/revistas/oft/v28n1/c0214115.gif" width="507" height="300"><a name="c2"></a></div>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">     <DIV class="Part"   >       <p   align="justify" >&nbsp;</p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"> <font color="#000000">      </font>El tratamiento de una retinopat&iacute;a diab&eacute;tica incluye:      </font></p > </DIV > </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font>      <blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   >         <p><FONT color="#000000"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-        Fotocoagulaci&oacute;n con l&aacute;ser.</font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       ]]></body>
<body><![CDATA[<DIV class="Part"   >         <p><FONT color="#000000"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-        Terapia m&eacute;dica intrav&iacute;trea.</font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">       <DIV class="Part"   ><FONT color="#000000"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">-      Tratamiento quir&uacute;rgico: vitrectom&iacute;a. </font></font></DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E">      <DIV class="Part"   ><FONT color="#000000">        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">La fotocoagulaci&oacute;n      con l&aacute;ser es el tratamiento para una retinopat&iacute;a diab&eacute;tica.      Las indicaciones de una fotocoagulaci&oacute;n son: en una retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica no proliferativa severa, en una retinopat&iacute;a diab&eacute;tica      proliferativa (rubeosis del iris) y en un edema macular diab&eacute;tico.      </font><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">El 90 %      de los casos de retinopat&iacute;a diab&eacute;tica proliferativa inicial      tratados con fotocoagulaci&oacute;n en forma oportuna y adecuada, logra detener      o evitar su progresi&oacute;n. </font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">En pacientes con      retinopat&iacute;a proliferativa de alto riesgo, el tratamiento con l&aacute;ser      reduce 50 % la p&eacute;rdida de visi&oacute;n severa (20/400 o peor). En      casos especiales se puede recomendar una fotocoagulaci&oacute;n temprana cuando      se requiere cirug&iacute;a inminente de catarata, en complicaciones sist&eacute;micas      como nefropat&iacute;a en di&aacute;lisis, ojo &uacute;nico con retinopat&iacute;a      no proliferante, pacientes con mal control sist&eacute;mico poco confiables,      o que no puedan asistir a control por problemas de lejan&iacute;a. </font><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Al      tratar con l&aacute;ser, muchos casos se estabilizan. En caso de progresi&oacute;n      de la retinopat&iacute;a se puede aplicar m&aacute;s fotocoagulaci&oacute;n.      Si la retinopat&iacute;a proliferativa progresa, a pesar de una panfotocoagulaci&oacute;n      completa, debe referirse al cirujano de vitreorretina para su tratamiento      quir&uacute;rgico. </font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Los medicamentos      intrav&iacute;treos tienen un efecto temporal, por lo cual no sustituyen el      tratamiento con l&aacute;ser. Son coadyuvantes del l&aacute;ser en el manejo      del edema macular y en la preparaci&oacute;n de una cirug&iacute;a de vitrectom&iacute;a.      Dentro de estos se encuentran los esteroides (triamcinolona), usados en el      edema macular difuso en pacientes pseudof&aacute;quicos, pero aumentan el      riesgo de hipertensi&oacute;n ocular y de catarata; y los antiangiog&eacute;nicos      (antiVEGF: bevacizumab) que mejoran el edema macular y reducen la neovascularizaci&oacute;n      de la retina<B>. </b></font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">La vitrectom&iacute;a      se indica en una hemorragia v&iacute;trea severa sin reabsorci&oacute;n, en      la que se recomienda la cirug&iacute;a precoz en pacientes sin l&aacute;ser      previo, sin visi&oacute;n contralateral, en diabetes tipo 1 y en rubeosis      del iris. </font><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Otras      indicaciones son: retinopat&iacute;a diab&eacute;tica proliferativa activa      a pesar de una panfotocoagulaci&oacute;n completa, hemorragia prerretiniana      o v&iacute;trea parcial que no permita realizar una fotocoagulaci&oacute;n;      un desprendimiento traccional de retina con compromiso macular o mixto traccional/regmat&oacute;geno      y un edema macular diab&eacute;tico con tracci&oacute;n vitreorretinal significativa.      </font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Los pacientes con      baja visi&oacute;n (agudeza visual corregida en su mejor ojo menor de 0,3      o 20/70) o no vidente por una retinopat&iacute;a diab&eacute;tica tienen la      opci&oacute;n de ser atendidos en los Servicios de Baja Visi&oacute;n en las      provincias y la Asociaci&oacute;n Nacional de Ciegos (ANCI), donde se les      brinda atenci&oacute;n especial para que puedan desarrollarse en la actividad      diaria, se integren laboralmente y logren su independencia personal, lo que      les facilita una mejor calidad de vida. </font></p >   </font></DIV > <FONT color="#000000">      <DIV class="Part"   >        ]]></body>
<body><![CDATA[<p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">PREVENCI&Oacute;N</font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Un estilo de vida      saludable con ejercicios y control del peso puede disminuir el riesgo de desarrollo      de la diabetes en algunos pacientes.<Sup>10,11</Sup> En muchos de ellos la      diabetes no se puede prevenir; pero en muchos casos de diab&eacute;ticos se      puede prevenir la ceguera o al menos evitar las p&eacute;rdidas visuales severas.      </font></p > </DIV > <FONT size="+1"><FONT size="+1">      <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">ACCIONES DIRIGIDAS      A EVITAR LAS P&Eacute;RDIDAS VISUALES SEVERAS</font></p >       <p></p>       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><b>Atenci&oacute;n      primaria </b></font></p > </DIV > </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font>      <blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">- Diagn&oacute;stico        precoz y tratamiento oportuno en los pacientes con retinopat&iacute;a </font><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">diab&eacute;tica:        educar al paciente y a sus familiares en la importancia del examen oftalmol&oacute;gico        para la prevenci&oacute;n de la retinopat&iacute;a, considerando que cualquier        diab&eacute;tico puede presentar una RD y que la visi&oacute;n no se puede        utilizar como referencia. </font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">- Correcci&oacute;n      precoz de los factores de riesgo modificables para el desarrollo y agravamiento      de la retinopat&iacute;a diab&eacute;tica. </font></DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1">      ]]></body>
<body><![CDATA[<DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">El personal m&eacute;dico      relacionado con la atenci&oacute;n del diab&eacute;tico tiene que enviar al      paciente a la consulta del oftalm&oacute;logo con las siguientes indicaciones:      </font></p > </DIV > </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font>     <blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><I>- Diab&eacute;ticos        tipo 1:</I> realizar el primer examen oftalmol&oacute;gico a los 5 a&ntilde;os        de instaurada, con un control m&iacute;nimo anual. </font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><I>- Diab&eacute;ticos        tipo 2:</I> realizar el primer examen oftalmol&oacute;gico al diagn&oacute;stico,        con un control m&iacute;nimo anual. </font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><i>- Embarazada:      </i>control preconcepcional o al empezar el primer trimestre del embarazo,      y chequeo en cada trimestre. </font></DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1">      <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><b>Atenci&oacute;n      secundaria </b> </font></p >       ]]></body>
<body><![CDATA[<p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">El Oftalm&oacute;logo      General, quien puede encontrarse en los policl&iacute;nicos o en la atenci&oacute;n      secundaria, cuando examina el fondo de ojo de los diab&eacute;ticos con la      pupila dilatada y encuentra alg&uacute;n signo de retinopat&iacute;a, env&iacute;a      el caso al retin&oacute;logo, que se encuentra en la atenci&oacute;n secundaria.      </font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">El retin&oacute;logo      de la atenci&oacute;n secundaria clasifica la retinopat&iacute;a, realiza      el tratamiento con l&aacute;ser y el seguimiento de estos casos, y remite      a la atenci&oacute;n terciaria los casos que requieran medicamentos intrav&iacute;treos      de antiangiog&eacute;nicos o cirug&iacute;a. </font><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Tambi&eacute;n      va a educar al paciente y a los familiares en la importancia del tratamiento      y en el seguimiento de la retinopat&iacute;a e insistir&aacute; en el control      de la diabetes y en la detecci&oacute;n precoz de otras complicaciones. </font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><b>Atenci&oacute;n      terciaria</b></font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Considera restaurar      la visi&oacute;n perdida; maneja un edema macular o las formas avanzadas de      la retinopat&iacute;a proliferativa avanzada, como la hemorragia v&iacute;trea      o el desprendimiento de retina, y utiliza inyecciones intrav&iacute;treas      de antiangiog&eacute;nicos y/o cirug&iacute;as. </font><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Educa      al paciente y familiares en la importancia del tratamiento y del seguimiento      de las formas graves de la retinopat&iacute;a, adem&aacute;s de insistir en      el control de la diabetes y en la detecci&oacute;n precoz de otras complicaciones      no oculares. </font><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Debe      difundirse a la poblaci&oacute;n en general lo siguiente: </font></p > </DIV > </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font>     <blockquote><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">- La diabetes        conlleva un riesgo real de ceguera<FONT color="#000000">.</font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><FONT color="#000000">-        El control metab&oacute;lico estricto es esencial para evitar la p&eacute;rdida        visual.</font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   >         ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><FONT color="#000000">-        La retinopat&iacute;a diab&eacute;tica es asintom&aacute;tica y se detecta        por un fondo de ojo, para lo que resulta esencial un examen anual de la        retina.</font></font></p>   </DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1">       <DIV class="Part"   ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><FONT color="#000000">-      El tratamiento ayuda a preservar la visi&oacute;n &uacute;til. El oftalm&oacute;logo      es el encargado de evaluar, clasificar y tratar una retinopat&iacute;a diab&eacute;tica.      </font></font></DIV >   </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></blockquote> <FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1" color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#211E1E"><FONT color="#000000"><FONT size="+1"><FONT size="+1"><FONT color="#000000">      <DIV class="Part"   >        <p   align="justify" >&nbsp;</p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2"><B><font size="3">REFERENCIAS      BIBLIOGR&Aacute;FICAS </font> </b></font></p >       <!-- ref --><p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">1. Winter I, Yoston      D. Retinopat&iacute;a diab&eacute;tica: un asunto de todos. Rev Sal ocul comunit.      2012;5(10):1-10.     </font></p >       <!-- ref --><p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">2. International      Diabetes Federation. IDF Diabetes Atlas. Bruselas, B&eacute;lgica. 2014 [citado      16 de marzo de 2014]. Disponible en: <a href="http://www.idf.org/diabetesatlas/6e/the-global-burden" target="_blank">http://www.idf.org/diabetesatlas/6e/the-global-burden</a>      </font></p >       <!-- ref --><p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">3. Barr&iacute;a      F, Mart&iacute;nez F. Gu&iacute;a pr&aacute;ctica cl&iacute;nica de retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica para Latinoam&eacute;rica. Programa Visi&oacute;n 2020/IAPB      Latinoam&eacute;rica, Asociaci&oacute;n Panamericana de Oftalmolog&iacute;a      APAO, Christian Blind Mission; 2011.     </font></p >       ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">4. Rosales C. Prevalencia      de retinopat&iacute;a diab&eacute;tica en 2 &aacute;reas de salud de Ciudad      de La Habana. Res&uacute;menes del XIII Congreso Panamericano de Endocrinolog&iacute;a.      Santiago de Chile; 1994.     </font></p >       <p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">5. Rosales C. Estudio      de prevalencia de retinopat&iacute;a diab&eacute;tica en Ciudad de La Habana.      Instituto Nacional de Endocrinolog&iacute;a. XI Jornada Provincial de Oftalmolog&iacute;a.      Ciudad de La Habana; 1994. </font></p >       <!-- ref --><p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">6. M&eacute;ndez      T, L&oacute;pez R, Rosales C, Seuc A. Prevalencia de retinopat&iacute;a diab&eacute;tica      en un &aacute;rea de salud del municipio Marianao. Rev Cubana Oftalmol. 1996;9(2):116-21.          </font></p >       <!-- ref --><p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">7. Sigler A, Jim&eacute;nez      J, G&oacute;mez R, Rodr&iacute;guez LA, Posada P, Maqueira JM, et al. An&aacute;lisis      de algunas variables cl&iacute;nicas en relaci&oacute;n con la retinopat&iacute;a      diab&eacute;tica. Rev Cubana Oftalmol. 1996;9(2):122-7.     </font></p >       <!-- ref --><p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">8. Perera Miniet      E, Ramos L&oacute;pez M, Padilla Gonz&aacute;lez CM, Hern&aacute;ndez Silva      JR, Ruiz Miranda M, Hern&aacute;ndez Ramos H. Comportamiento clinicoepidemiol&oacute;gico      de la retinopat&iacute;a diab&eacute;tica en el municipio Marianao de agosto-noviembre      2007. Rev Cubana Oftalmol. 2011 [citado 16 de junio de 2014];24(2):[aprox      11 p.]. Disponible en: <a href="http://bvs.sld.cu/revistas/oft/vol9_2_96/oft09296.htm" target="_blank">http://bvs.sld.cu/revistas/oft/vol9_2_96/oft09296.htm</a>      </font></p >       <!-- ref --><p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">9. Wilkinson CP,      Ferris FL, Klein RE, Agardh CD, Davis M, Dills D, et al. Proposed international      clinical diabetic retinopathy and diabetic macular edema disease severity      scales. Ophthalmology. 2003;110(9):1677-82.     </font></p >       ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">10. Tuomilehto J,      Lindstrom J, Eriksson JG, Hamalainen H, Ilanne Parikka P, Kein&auml;nen-Kiukaanniemi      S, et al. Prevention of type 2 diabetes mellitus by changes in lifestyle among      subjects with impaired glucose tolerance. N Engl J Med. 2001;344(18):1343-50.          </font></p >       <!-- ref --><p   align="justify" ><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">11. Knowler WC, Barrett-Connor      E, Fowler SE, Hamman RF, Lachin JM, Walker EA, et al. Reduction in the incidence      of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med.      2002;34(6):393-403.     </font></p >       <p   align="justify" >&nbsp;</p >       <p   align="justify" ><font size="+1" color="#000000"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1" color="#000000"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font size="+1"><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2" color="#000000">Recibido:      16 de marzo de 2014.     <br>     Aprobado: 5 de enero de 2015.</font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></p > </DIV > </font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font></font>      <p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif" size="2">Dra. <i>Beatriz    Rodr&iacute;guez Rodr&iacute;guez.</i> Instituto Cubano de Oftalmolog&iacute;a    &quot;Ram&oacute;n Pando Ferrer&quot;. Ave. 76 No. 3104 entre 31 y 41 Marianao,    La Habana, Cuba. Correo electr&oacute;nico: <a href="mailto:beatrizrr@infomed.sld.cu">beatrizrr@infomed.sld.cu</a></font></p>     <p></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p>&nbsp;</p>     <p>&nbsp;</p>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Winter]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Yoston]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Retinopatía diabética: un asunto de todos]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Sal ocul comunit]]></source>
<year>2012</year>
<volume>5</volume>
<numero>10</numero>
<issue>10</issue>
<page-range>1-10</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="">
<collab>International Diabetes Federation</collab>
<source><![CDATA[IDF Diabetes Atlas]]></source>
<year>2014</year>
<publisher-loc><![CDATA[Bruselas ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Barría]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Martínez]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Guía práctica clínica de retinopatía diabética para Latinoamérica.Programa Visión 2020/ IAPB Latinoamérica]]></source>
<year>2011</year>
<publisher-name><![CDATA[Asociación Panamericana de Oftalmología APAO, Christian Blind Mission]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rosales]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Prevalencia de retinopatía diabética en 2 áreas de salud de Ciudad de La Habana. Resúmenes del XIII Congreso Panamericano de Endocrinología]]></source>
<year>1994</year>
<publisher-loc><![CDATA[Santiago de Chile ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rosales]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estudio de prevalencia de retinopatía diabética en Ciudad de La Habana. XI Jornada Provincial de Oftalmología]]></source>
<year>1994</year>
<publisher-loc><![CDATA[Ciudad de La Habana ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Instituto Nacional de Endocrinología]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Méndez]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[López]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rosales]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Seuc]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Prevalencia de retinopatía diabética en un área de salud del municipio Marianao]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Oftalmol]]></source>
<year>1996</year>
<volume>9</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>116-21</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sigler]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Jiménez]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Gómez]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[LA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Posada]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Maqueira]]></surname>
<given-names><![CDATA[JM]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Análisis de algunas variables clínicas en relación con la retinopatía diabética]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Oftalmol]]></source>
<year>1996</year>
<volume>9</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>122-7</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Perera Miniet]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ramos López]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Padilla González]]></surname>
<given-names><![CDATA[CM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hernández Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[JR]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ruiz Miranda]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hernández Ramos]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Comportamiento clinicoepidemiológico de la retinopatía diabética en el municipio Marianao de agosto-noviembre 2007]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Oftalmol]]></source>
<year>2011</year>
<volume>24</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>11</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wilkinson]]></surname>
<given-names><![CDATA[CP]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ferris]]></surname>
<given-names><![CDATA[FL]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Klein]]></surname>
<given-names><![CDATA[RE]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Agardh]]></surname>
<given-names><![CDATA[CD]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Davis]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Dills]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Proposed international clinical diabetic retinopathy and diabetic macular edema disease severity scales]]></article-title>
<source><![CDATA[Ophthalmology]]></source>
<year>2003</year>
<volume>110</volume>
<numero>9</numero>
<issue>9</issue>
<page-range>1677-82</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Tuomilehto]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lindstrom]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Eriksson]]></surname>
<given-names><![CDATA[JG]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hamalainen]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ilanne Parikka]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Keinänen-Kiukaanniemi]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Prevention of type 2 diabetes mellitus by changes in lifestyle among subjects with impaired glucose tolerance]]></article-title>
<source><![CDATA[N Engl J Med]]></source>
<year>2001</year>
<volume>344</volume>
<numero>18</numero>
<issue>18</issue>
<page-range>1343-50</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Knowler]]></surname>
<given-names><![CDATA[WC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Barrett-Connor]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fowler]]></surname>
<given-names><![CDATA[SE]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hamman]]></surname>
<given-names><![CDATA[RF]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lachin]]></surname>
<given-names><![CDATA[JM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Walker]]></surname>
<given-names><![CDATA[EA]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin]]></article-title>
<source><![CDATA[N Engl J Med]]></source>
<year>2002</year>
<volume>34</volume>
<numero>6</numero>
<issue>6</issue>
<page-range>393-403</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
