<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0864-3466</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Cubana de Salud Pública]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev Cubana Salud Pública]]></abbrev-journal-title>
<issn>0864-3466</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Ciencias Médicas]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0864-34662000000100008</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[El estado de salud de la población cubana en el período revolucionario]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Castillo Guzmán]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antonio]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Arocha Mariño]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carmen]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Instituto de Cardiología y Cirugía Cardiovascular  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Ciudad de La Hab ]]></addr-line>
<country>Cuba</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2000</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2000</year>
</pub-date>
<volume>26</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>57</fpage>
<lpage>62</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0864-34662000000100008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0864-34662000000100008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0864-34662000000100008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[El presente trabajo describe en forma sintetizada la evolución del estado de salud de la población cubana en el período revolucionario. Se destacan las transformaciones ocurridas durante los últimos años. Se exponen algunos indicadores demográficos y de morbimortalidad que demuestran cómo en Cuba se ha modificado el cuadro epidemiológico en esta etapa, al pasar de un patrón de enfermedades infecciosas a crónicas no transmisibles producto de las acciones sanitarias que ha desarrollado el Ministerio de Salud Pública y a los cambios ocurridos en la estructura de la población del país.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[A synthesized description of the evolution of the health status of the Cuban population during the revolutionary period is made in this paper. The transformations occurred in the last years are stressed. Some demographic and morbimortality indicators showing that in Cuba the epidemiological situation has changed on going from a pattern of infectious diseases to one of noncommunicable chronic disesases as a result of the health actions developed by the Ministry of Public Health and of the changes that have taken place in the structure of the population of the country are also included.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[ESTADO DE SALUD]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[POBLACION]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[CUBA]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[HEALTH STATUS]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[POPULATION]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[CUBA]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <H3>HISTORIA DE LA SALUD P&Uacute;BLICA</H3>     <P>Instituto de Cardiolog&iacute;a y Cirug&iacute;a CardiovascularFacultad de Salud P&uacute;blica </P> <H2>El estado de salud de la poblaci&oacute;n cubana en el per&iacute;odo revolucionario</H2>     <P><I>Antonio Castillo Guzm&aacute;n</I><SUP>1</SUP> <I>y Carmen Arocha Mari&ntilde;o<SUP>2</sup></I>  </P> <H4>RESUMEN:</H4>     <P>El presente trabajo describe en forma sintetizada la evoluci&oacute;n del estado de salud de la poblaci&oacute;n cubana en el per&iacute;odo revolucionario. Se destacan las transformaciones ocurridas durante los &uacute;ltimos a&ntilde;os. Se exponen algunos indicadores demogr&aacute;ficos y de morbimortalidad que demuestran c&oacute;mo en Cuba se ha modificado el cuadro epidemiol&oacute;gico en esta etapa, al pasar de un patr&oacute;n de enfermedades infecciosas a cr&oacute;nicas no transmisibles producto de las acciones sanitarias que ha desarrollado el Ministerio de Salud P&uacute;blica y a los cambios ocurridos en la estructura de la poblaci&oacute;n del pa&iacute;s. </P>     <P><I>Descriptores DeCS</i>:<B> ESTADO DE SALUD; POBLACION; CUBA.</B> &nbsp;     <BR> En los a&ntilde;os trancurridos durante el per&iacute;odo revolucionario, Cuba ha conferido decidida prioridad a la elevaci&oacute;n de la salud del pueblo y dedicado considerables esfuerzos y recursos a la creaci&oacute;n y consolidaci&oacute;n de una salud p&uacute;blica que ha logrado alcanzar planos avanzados a nivel mundial. Ha cumplido con las metas trazadas en la "Conferencia de Alma Ata de Salud para todos en el a&ntilde;o 2000" y el sistema de servicios de salud cubano se ha modificado, al adaptarse a cambios epidemiol&oacute;gicos que se han dado en la poblaci&oacute;n del pa&iacute;s y al establecimiento de nuevas metas. </P>     <P>El estado de salud de la poblaci&oacute;n es uno de los elementos que mejor sintetiza el nivel de vida de los grupos humanos, por la interdependencia entre los factores espirituales y materiales, entendidos estos &uacute;ltimos como las condiciones reales en que vive un pueblo, dentro de los que se encuentran el consumo de alimentos, la vivienda, el empleo, la educaci&oacute;n y la salud entre otros. </P>     <P>Notables han sido las transformaciones ocurridas en los &uacute;ltimos a&ntilde;os en el estado de salud de la poblaci&oacute;n cubana. La esperanza de vida se increment&oacute; desde 1960 en m&aacute;s de 15 a&ntilde;os, pasando de 61,79 a&ntilde;os a 74,22 como promedio para ambos sexos. La mortalidad infantil que se hab&iacute;a reducido en el 50 % en los a&ntilde;os 70, volvi&oacute; a disminuir en igual proporci&oacute;n en la d&eacute;cada del 80 y ha continuado su descenso progresivamente, para reportarse una tasa que se sit&uacute;a entre las m&aacute;s bajas a nivel mundial. La reducci&oacute;n de la mortalidad por enfermedades infecciosas y parasitarias que a&uacute;n son un importante problema para el Tercer Mundo, constituye uno de los cambios m&aacute;s significativos en la salud de los cubanos. Enfermedades prevenibles por vacunas como la poliomielitis, difteria y t&eacute;tanos del reci&eacute;n nacido han sido erradicadas y otras como t&eacute;tanos del adulto, sarampi&oacute;n, rub&eacute;ola y parotiditis est&aacute; prevista su desaparici&oacute;n. </P>     <P>Al tener ya la poblaci&oacute;n de Cuba un nivel de salud como el que ha logrado, seg&uacute;n los indicadores con que cuenta actualmente y donde la cobertura asistencial es del 100 % a lo largo y ancho del pa&iacute;s, es necesario trabajar para elevar la calidad de los servicios sanitarios que se le brindan a los ciudadanos, de ah&iacute; que el Gobierno Revolucionario, a trav&eacute;s del Ministerio de Salud P&uacute;blica como &oacute;rgano rector en esta rama, se encuentre enfrascado en este prop&oacute;sito, a la vez que se toman todas las medidas necesarias para poder mantener los logros alcanzados a pesar del recrudecimiento de la crisis econ&oacute;mica que afecta al pa&iacute;s. </P>     <P>El hacer una breve descripci&oacute;n del estado de salud de la poblaci&oacute;n cubana a partir del triunfo de la Revoluci&oacute;n del 1ro. de enero de 1959 es el objetivo del presente trabajo, donde de forma sint&eacute;tica se exponen algunos indicadores que traducen los cambios m&aacute;s relevantes, que se han producido en el perfil epidemiol&oacute;gico a lo largo de estas ya casi cuatro d&eacute;cadas. </P> <H4>CARACTER&Iacute;STICAS DEMOGR&Aacute;FICAS Y AN&Aacute;LISIS DE LOS PRINCIPALES PROBLEMAS DE SALUD</H4>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>La poblaci&oacute;n de Cuba que en la d&eacute;cada del 50 ten&iacute;a menos de 6 millones de habitantes, ascendi&oacute; en el transcurso de las 4 &uacute;ltimas d&eacute;cadas a m&aacute;s de 11 millones de personas (Tabla 1), distribuidas con cierta homogeneidad a lo largo y ancho del pa&iacute;s, pues aunque existen &aacute;reas con diferentes densidades de poblaci&oacute;n, no se aprecia gran desproporci&oacute;n de territorios poblados y despoblados y progresivamente se han ido equiparando las &aacute;reas urbanas y rurales. A causa del amplio desarrollo de programas de atenci&oacute;n a los campesinos.     <BR> &nbsp; </P>     <P ALIGN="CENTER">Tabla 1. <B>Poblaci&oacute;n estimada por a&ntilde;o seg&uacute;n sexo. Cuba 1956-1998</b></P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=1 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=624> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">A&ntilde;o</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Total</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Varones</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Hembras</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1956</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">6 408 944</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3 295 188</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3 113 756</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1960</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">7 027 212</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3 608 151</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3 419 061</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1966</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">7 885 519</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4 042 614</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">3 842 905</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1970</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">8 551 390</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4 384 449</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4 166 941</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1976</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9 464 300</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4 836 257</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4 628 043</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1980</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">9 731 766</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4 962 272</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4 769 494</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1986</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">10 191 748</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5 134 848</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5 056 900</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1990</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">10 603 200</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5 331 900</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">5 271 300</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1996</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">11 005 866</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5 333 477</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5 472 389</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1997</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">11 035 992</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5 548 862</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5 548 862</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1998</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">11 069 245</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5 566 078</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5 503 167</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">&nbsp; </P>     <P>En cuanto a la estructura de la poblaci&oacute;n, se han producido grandes cambios, que obedecen a un importante descenso en la natalidad, como se puede observar en la tabla 2, donde se aprecia que en el a&ntilde;o 1997 la tasa de natalidad X 1 000 habitantes se hab&iacute;a reducido la mitad en relaci&oacute;n con el a&ntilde;o 1970 (12,7 y 13,8 respectivamente), aunque han existido discretas variaciones de un a&ntilde;o a otro, que pueden estar relacionadas con los diferentes estadios de la situaci&oacute;n econ&oacute;mica (per&iacute;odo entre 1980-1989) que ha vivido Cuba despu&eacute;s de 1959, pero en sentido general la tendencia ha sido a la disminuci&oacute;n. </P>     <P ALIGN="CENTER">Tabla 2. <B>Tasa de natalidad por a&ntilde;o. Cuba 1970-1997</b></P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=1 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=624> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">A&ntilde;o</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">Total NV</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Nat. X 1 000 Hab.</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">% NV en Inst.</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1970</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">237 019</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">27,7</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">91,5</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1976</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">187 555</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">19,9</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">98,1</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1980</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">136 900</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">14,1</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">98,5</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1986</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">166 049</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">16,3</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">99,3</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1990</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">186 658</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">17,6</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">99,8</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1996</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">140 276</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">12,7</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">99,8</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1997</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">152 681</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">13,8</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">99,9</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">&nbsp; </P>     <P>Otro aspecto importante que ha impactado en los cambios operados en la estructura poblacional es el aumento en el n&uacute;mero de personas que rebasan los 65 a&ntilde;os de edad, que en 1953 s&oacute;lo representaban el 4,3 % del total de la poblaci&oacute;n, y ya en 1998 alcanzaban el 9,4 %, lo que demuestra que se est&aacute; produciendo un proceso de envejecimiento en la poblaci&oacute;n cubana al aumentar la esperanza de vida al nacer para ambos sexos y en todas las provincias del pa&iacute;s (Tabla 3). </P>     <P ALIGN="CENTER">Tabla 3.<B> Porcentaje de poblaci&oacute;n. 65 y m&aacute;s a&ntilde;os. Cuba 1953-1998</b></P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=1 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=624> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">A&ntilde;o</TD> <TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">% de poblaci&oacute;n</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1953</TD> <TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">4,3</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1959</TD> <TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4,7</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1970</TD> <TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5,8</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1976</TD> <TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6,6</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1986</TD> <TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">8,1</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1996</TD> <TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">9,0</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1997</TD> <TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9,1</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1998</TD> <TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9,4</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>  <FONT SIZE=1>    <P ALIGN="CENTER">&nbsp;</P></FONT>      <P>El prolongar la vida de los ciudadanos de una naci&oacute;n s&oacute;lo es posible si existe un desarrollo socio-econ&oacute;mico que permita contar con una infraestructura sanitaria, donde se puedan desarrollar acciones encaminadas a preservar la salud, y que en el caso de Cuba es lo que ha ocurrido durante toda la etapa revolucionaria. </P>     <P>Como muestra tambi&eacute;n del desarrollo social revolucionario cubano, est&aacute; la reducci&oacute;n tan sensible de la tasa de mortalidad infantil a lo largo de este per&iacute;odo, que puede ser ilustrada con s&oacute;lo citar que en 1970 esta tasa era de 38,7 x 1 000 nacidos vivos y ya en 1997 era de 7,2 x 1 000 nacidos vivos, al igual que lo ocurrido con la tasa de mortalidad en ni&ntilde;os menores de 5 a&ntilde;os, que pas&oacute; de 43,8 en 1970 a 9,4 en 1997, por lo que se ha podido alcanzar el 99,9 % de sobrevivencia para el grupo de los menores de 5 a&ntilde;os de edad, que anteriormente era muy bajo, pues mor&iacute;an muchos ni&ntilde;os antes de alcanzar esta edad por la cantidad de enfermedades que padec&iacute;a la ni&ntilde;ez y que eran causa de muerte (Tabla 4). Un factor que ha contribuido a preservar la vida de los ni&ntilde;os, es la intensa labor que se ha desarrollado en Cuba a trav&eacute;s del Programa Materno Infantil, que con diferentes denominaciones ha estado encaminado a eliminar todas las posibles causas de morbimortalidad en las edades pedi&aacute;tricas, y una de las acciones emprendidas desde los primeros momentos fue la de crear todas las condiciones subjetivas y objetivas, para que todos los partos fueran institucionales y llegar de esta manera a lograr que el 99,9 % de ellos lo fueran en 1997. </P>     <P ALIGN="CENTER">Tabla 4.<B> Indicadores seleccionados de mortalidad infantil por a&ntilde;os. Cuba 1970-1997</b></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=1 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=624> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">A&ntilde;o</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">M. Inf. X 1 000 NV</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Mortalidad &lt; 5 a&ntilde;os</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">% sobrevida a los 5 a&ntilde;os</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1970</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">38,7</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">43,8</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">95,6</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">1976</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">23,3</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">32,6</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">96,7</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1980</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">19,6</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">24,3</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">97,6</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1986</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">13,6</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">16,7</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">98,3</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1990</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">10,7</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">13,2</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">98,7</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1996</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">7,9</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">10,7</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">98,9</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">1997</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">7,2</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9,4</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">99,9</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">&nbsp; </P>     <P>En cuanto a la mortalidad general, las 10 principales causas de muerte no han variado en los decenios de 1970, 1980 y 1990, aunque como se aprecia en la tabla 5, algunas han cambiado en posici&oacute;n relativa y las cinco primeras causas ocasionan cerca del 70 % del total de las defunciones. </P>     <P ALIGN="CENTER">Tabla 5. <B>Principales causas de muerte en todas las edades. Cuba 1970, 1980, 1997</b></P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=1 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=624> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Causas</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1970</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1980</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1997</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P>Enfermedades coraz&oacute;n</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">148,6</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">166,7</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">197,1</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P>Tumores malignos</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">98,9</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">106,6</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">137,6</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P>Enfermedades cerebrovasculares</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">60,3</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">55,3</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">69,2</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P>Accidentes</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">36,1</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">38,0</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">49,4</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Influenza-neumon&iacute;a</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">42,1</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">38,6</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">45,3</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P>Enf. arterias-arteriolas y vasos capilares</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">23,0</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">23,5</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">31,0</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P>Diabetes mellitus</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9,9</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">11,1</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">18,4</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P>Suicidios y lesiones autoinfringidas</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">11,8</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">21,4</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">18,4</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P>Bronquitis-enfisema y asma</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">12,5</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">7,0</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6,6</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>Cirrosis y otras enfermedades del h&iacute;gado</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">6,7</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5,8</TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">8,5</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">Nota: Tasa por 10 000 habitantes.</P>     <P>Dentro del patr&oacute;n de mortalidad en Cuba, en los primeros a&ntilde;os del per&iacute;odo revolucionario ten&iacute;an un peso importante las enfermedades infecciosas y parasitarias, que como se aprecia en la tabla 6, alcanzaban en 1970 una tasa de 45,4 x 10 000 habitantes y las enfermedades diarreicas que eran de 7,7 x 10 000 habitantes, para reducirse ambas a 9,8 y 4,4 respectivamente, pues producto de todas las acciones emprendidas por el Ministerio de Salud P&uacute;blica en beneficio de la poblaci&oacute;n y la extensi&oacute;n de la asistencia m&eacute;dica a todos los ciudadanos, unido a todos los programas de car&aacute;cter social que se han llevado a cabo, las enfermedades cr&oacute;nicas no transmisibles pasaron a ser las principales causas de muerte, similar a lo que sucede en pa&iacute;ses con alto desarrollo econ&oacute;mico. </P>     <P ALIGN="CENTER">Tabla 6. <B>Tasa de mortalidad por enfermedades diarreicas y enfermedades infecciosas-parasitarias. Cuba 1970-1997</b></P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=1 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=617> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>A&ntilde;o&nbsp;</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P>&nbsp;</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Enfermedades infecciosas</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">Enfermedades diarreicas</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P>1970</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">45,4</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">7,7</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P>1976</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">15,4</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5,5</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P>1980</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">10,1</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3,1</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P>1986</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">8,7</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">2,9</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P>1990</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9,4</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">3,5</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P>1996</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">10,8</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5,0</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P>1997</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9,8</TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4,4</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>      <P ALIGN="CENTER">&nbsp; </P>     <P>El trabajo que durante cuatro d&eacute;cadas se ha realizado en Cuba para mejorar y preservar la salud del pueblo ha sido muy intenso, pues la situaci&oacute;n econ&oacute;mica por la que ha atravesado el pa&iacute;s, fundamentalmente a partir de 1990, ha repercutido sobre todos los aspectos de la vida social, y entre ellos la Salud P&uacute;blica, valga s&oacute;lo se&ntilde;alar que a pesar de la clara y decidida voluntad del gobierno de mantener priorizada la salud, el financiamiento del sector sufri&oacute; a partir de ese a&ntilde;o un decrecimiento significativo, cuya magnitud puede comprenderse si se tiene en cuenta que &eacute;ste se redujo a menos de la tercera parte de lo utilizado en 1989, pero a pesar de estas insuficiencias de recursos, se han mantenido los servicios de salud sin cerrar ninguna unidad, d&aacute;ndole prioridad a algunos programas tales como el Materno Infantil y la Atenci&oacute;n al Paciente Grave, entre otros, adem&aacute;s de que ha continuado creciendo el n&uacute;mero de m&eacute;dicos y el n&uacute;mero de camas de asistencia m&eacute;dica. </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>La reducci&oacute;n brusca de los niveles de financiamiento del sector ha tra&iacute;do como consecuencia un conjunto de fen&oacute;menos negativos que se expresan en la disminuci&oacute;n de los abastecimientos fundamentales, en la inestabilidad de la fuerza laboral, y en otras manifestaciones de indisciplinas, en afectaciones de la higiene y confort de las unidades, as&iacute; como reducciones en los vol&uacute;menes de algunos servicios. La expresi&oacute;n de todo ello es el incremento del grado de insatisfacci&oacute;n de la poblaci&oacute;n. </P>     <P>Actualmente existen serios problemas higi&eacute;nico sanitarios a causa de la deficiente recogida de basuras que favorece la multiplicaci&oacute;n de los vectores, el abasto y la calidad del agua, la crianza de cerdos en los per&iacute;metros urbanos y el desbordamiento de fosas entre otros, lo que motiv&oacute; un incremento en las enfermedades digestivas, tuberculosis, leptospirosis, enfermedades de transmisi&oacute;n sexual, escabiosis y pediculosis, aunque, aunque ya se aprecia una tendencia a la disminuci&oacute;n. </P>     <P>En la tabla 7 se aprecia que hay un conjunto de enfermedades que se hab&iacute;an controlado ostensiblemente y que en la medida en que se han deteriorado las condiciones higi&eacute;nico sanitarias producto de la dif&iacute;cil situaci&oacute;n econ&oacute;mica han reemergido, como es el caso de la tuberculosis que casi se ha triplicado y las enfermedades ven&eacute;reas que se mantienen con cifras elevadas, pero a la par de ello se toman un conjunto de medidas de car&aacute;cter estrat&eacute;gico para reducir al m&iacute;nimo los efectos negativos de la depresi&oacute;n econ&oacute;mica, por lo que a pesar de los problemas, la salud p&uacute;blica, vista como un conjunto en funci&oacute;n de la sociedad y con el objetivo de protegerla, contin&uacute;a cosechando logros que se expresan en la conservaci&oacute;n y en el mejoramiento de la salud, lo que constituye un verdadero ejemplo para muchos pa&iacute;ses de nuestra regi&oacute;n y del mundo. </P>     <P ALIGN="CENTER">Tabla 7. <B>Incidencia de algunas enfermedades de declaraci&oacute;n obligatoria. Cuba 1970-1997</b></P>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE CELLSPACING=1 BORDER=0 CELLPADDING=4 WIDTH=624> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Enfermedad</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1970</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1980</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1990</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">1997</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Fiebre tifoidea</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">415</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">102</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">59</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">42</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Tuberculosis</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">2 606</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1 130</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">546</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">1 346</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Meningoencefalitis tuberculosa</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">5</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Lepra</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">330</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">305</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">310</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>&nbsp;</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Difteria</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">7</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Tosferina</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1 192</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">131</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">23</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">-</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>T&eacute;tanos</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">223</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">26</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>T&eacute;tano infantil</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P>&nbsp;</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Sarampi&oacute;n</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">8 911</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3 806</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">17</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Rabia humana</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">1</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Paludismo</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">304</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">461</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">11</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Meningoencefalitis meningoc&oacute;ccica</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">40</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">434</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">299</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">51</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Blenorragia</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">238</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1 6471</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3 5722</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3 3948</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>S&iacute;filis</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">619</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">4 346</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">9 205</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">15 813</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Poliomelitis</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">2</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">-</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Rub&eacute;ola</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1 069</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">3 036</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">26</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">-</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>Parotiditis</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">1 820</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">31 119</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">45</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <p></P>  <H4 ALIGN="CENTER">Consideraciones finales</H4>     <P>El estado de salud de la poblaci&oacute;n cubana se ha modificado a lo largo del per&iacute;odo revolucionario al pasar de un patr&oacute;n de morbimortalidad predominantemente infeccioso a cr&oacute;nico no transmisible, producto de las acciones sanitarias que ha desarrollado el Ministerio de Salud P&uacute;blica como &oacute;rgano rector y a los cambios producidos en la estructura de la poblaci&oacute;n, al reducirse notablemente los niveles de fecundidad y prolongarse la esperanza de vida, lo que ha contribuido al proceso de envejecimiento poblacional. </P>     <P>Actualmente, producto del recrudecimiento de la crisis econ&oacute;mica por la que atraviesa el pa&iacute;s, las condiciones higi&eacute;nico sanitarias se han deteriorado, y han reemergido algunas enfermedades que estaban controladas, situaci&oacute;n &eacute;sta que oblig&oacute; a que se tomaran importantes medidas en el sector de la salud para poder mantener los logros alcanzados en este per&iacute;odo. </P> <H4>SUMMARY:</H4>     <P>A synthesized description of the evolution of the health status of the Cuban population during the revolutionary period is made in this paper. The transformations occurred in the last years are stressed. Some demographic and morbimortality indicators showing that in Cuba the epidemiological situation has changed on going from a pattern of infectious diseases to one of noncommunicable chronic disesases as a result of the health actions developed by the Ministry of Public Health and of the changes that have taken place in the structure of the population of the country are also included. </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P><B>Subject headings: </b>HEALTH STATUS; POPULATION; CUBA.&nbsp;<B><I>&nbsp;</i></B> </P> <H4>Referencias bibliogr&aacute;ficas</H4> <OL>      <!-- ref --><LI>MINSAP. Higiene Social. Selecci&oacute;n de Art&iacute;culos. Instituto de Desarrollo de la Salud. La Habana,1981.</LI>    <!-- ref --><LI>MINSAP. Informe anual 1983. La Habana, 1985.</LI>    <!-- ref --><LI>MINSAP. Salud P&uacute;blica en Cifras. Resumen estad&iacute;stico 1985. La Habana,1985.</LI>    <!-- ref --><LI>MINSAP. Informe anual 1997. La Habana, 1997.</LI>    <!-- ref --><LI>Rojas Ochoa F. Dise&ntilde;o de estudio del Estado de Salud de la Poblaci&oacute;n, Instituto de Desarrollo de la Salud. La Habana, 1984.</LI>    </OL>      <P>Recibido: 26 de marzo de 1999. Aprobado: 27 de abril de 1999.     <BR> Dr. <I>Antonio Castillo Guzm&aacute;n</I>. Instituto de Cardiolog&iacute;a y Cirug&iacute;a Cardiovascular. Ciudad de La Habana, Cuba. </P>     <P>&nbsp; </P> <DIR>        ]]></body>
<body><![CDATA[<P><SUP>1</sup> Vicedirector de Asistencia M&eacute;dica del Instituto de Cardiolog&iacute;a      y Cirug&iacute;a Cardiovascular de La Habana.     <BR>     <SUP>2</SUP> Profesor Asistente. Facultad de Salud P&uacute;blica de La Habana.          <BR>     &nbsp;</P>   <H5></H5> </DIR>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>MINSAP</collab>
<source><![CDATA[Higiene Social. Selección de Artículos]]></source>
<year>1981</year>
<publisher-loc><![CDATA[La Habana ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Instituto de Desarrollo de la Salud]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>MINSAP</collab>
<source><![CDATA[Informe anual 1983]]></source>
<year>1985</year>
<publisher-loc><![CDATA[La Habana ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>MINSAP</collab>
<source><![CDATA[Salud Pública en Cifras. Resumen estadístico 1985]]></source>
<year>1985</year>
<publisher-loc><![CDATA[La Habana ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>MINSAP</collab>
<source><![CDATA[Informe anual 1997]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[La Habana ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rojas Ochoa]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Diseño de estudio del Estado de Salud de la Población]]></source>
<year>1984</year>
<publisher-loc><![CDATA[La Habana ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Instituto de Desarrollo de la Salud]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
