<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>2071-0054</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Ciencias Técnicas Agropecuarias]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev Cie Téc Agr]]></abbrev-journal-title>
<issn>2071-0054</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Agraria de La Habana]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S2071-00542012000300002</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Estimación de las necesidades hídricas de la papaya utilizando la aproximación de los coeficientes culturales duales]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Papaya estimation of water requirements using the dual crop coefficient]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chaterlán]]></surname>
<given-names><![CDATA[Yoima]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rosa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ricardo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Herández]]></surname>
<given-names><![CDATA[Geisy]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A03"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[López]]></surname>
<given-names><![CDATA[Teresa]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pereira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Luis S]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Instituto de Investigaciones de Ingeniería Agrícola (IAgric)  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[La Habana ]]></addr-line>
<country>Cuba</country>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,CEER-Biosystems Engineering ISA Technical Univ. of Lisbon]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
<country>Portugal</country>
</aff>
<aff id="A03">
<institution><![CDATA[,Universidad Agraria de La Habana , Centro de mecanización Agropecuaria (CEMA) ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Mayabeque ]]></addr-line>
<country>Cuba</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2012</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2012</year>
</pub-date>
<volume>21</volume>
<numero>3</numero>
<fpage>12</fpage>
<lpage>17</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2071-00542012000300002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S2071-00542012000300002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S2071-00542012000300002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Considerando el incremento de la actividad de riego en el cultivo de la papaya durante los últimos años, resulta de interés el conocimiento de los elementos técnicos y agronomicos necesarios para una adecuada programación del riego a partir de la estimación de las necesidades hidrícas del cultivo. Para esto se utilizo el modelo SIMDualKc el cual efectua el calculo de la evapotranspiración del cultivo (ETc) y la programación del riego a partir de la metodología de los coeficientes culturales duales (Kc=Kcb+Ke). La investigación fue realizada en la Estación Experimental de Riego y Drenaje, situada en Alquízar, provincia La Habana, Cuba. Los experimentos fueron desarrollados entre el período marzo-noviembre 1997. Se utilizó la Papaya var. "Maradol roja". La calibración consistió en la búsqueda de los coeficientes culturales basales para las diferentes etapas de desarrollo del cultivo reduciendo al mínimo las diferencias entre los valores simulados y observados del contenido de humedad del suelo. Fue evaluada la bondad de ajuste de las predicciones del modelo, realizándose una serie de análisis estadísticos. Se puede concluir que el modelo puede ser utilizado para la generación de calendarios alternativos de riego destinados a mejorar el ahorro de agua y la productividad de la papaya en estas condiciones edafoclimáticas.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Considering the increased activity of irrigation in the cultivation of papaya in recent years, interest is knowledge of the technical and agronomic necessary for proper irrigation scheduling based on the estimation of crop water requirements. For this we used the model SIMDualKc, which make the calculation of crop evapotranspiration (ETc) and irrigation scheduling based on the methodology of the dual crop coefficient (Kc = Kcb + Ke). The research was conducted at the Experimental Station of Irrigation and Drainage, located in Alquízar, Havana, Cuba. The experiments were carried out between the periods march to november 1997. We used the Papaya (Carica papaya L) var. "Maradol red." The calibration consisted in the search for cultural factors at baseline for the different stages of crop development by minimizing the differences between the simulated and observed soil moisture content. Was evaluated for goodness of fit of the model's predictions SIMDualKc, realizandoce a series of statistical analysis. It can be concluded that the model can be used to generate alternative schedules irrigation to improve water conservation and productivity of papaya in these soil and climatic conditions.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[evaporación]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[transpiración]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[balance de agua en el suelo]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[modelación]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[evaporación de cultivo]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[evaporation]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[transpiration]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[soil water balance]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[modeling]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[crop evapotranspiration]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <div class=WordSection1>     <DIV ALIGN="RIGHT">    <P><font size="3" face="Verdana"><span style='mso-bookmark:OLE_LINK8'><b style='mso-bidi-font-weight: normal'><span lang=EN-US style='font-size:10.0pt'>ARTÍCULO ORIGINAL</span></b></span></font></P>    <P>&nbsp;</P><font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES; mso-bookmark:OLE_LINK8'><o:p></o:p></span></font></DIV>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>  <span lang=ES style='mso-ansi-language:ES; mso-bookmark:OLE_LINK8; font-weight:700'>  <font face="Verdana" size="4">Estimación de las necesidades hídricas de la papaya  utilizando la aproximación de los coeficientes culturales duales</font></span></p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'><font face="Verdana" size="3"><span style='mso-bookmark:OLE_LINK8'><span class=hps><span lang=EN style='mso-ansi-language:EN; mso-bidi-font-style:normal; font-weight:700'>Papaya  estimation of water requirements using the dual crop coefficient</span></span></span></font><span style='mso-bookmark:OLE_LINK8'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US style='font-size:10.0pt; mso-fareast-language:JA;mso-no-proof:yes'><o:p></o:p></span></i></span></p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'><b><font face="Verdana">  <span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES;mso-fareast-language:JA; mso-no-proof:yes; mso-bookmark:OLE_LINK8'>M. Sc. Yoima Chaterlán<sup>I</sup>,&nbsp;  Dr. C. Ricardo Rosa<sup>II</sup>, M. Sc. Geisy Herández<sup>III</sup>,&nbsp; Dr.  C. Teresa López</span></font><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES;mso-fareast-language:JA; mso-no-proof:yes; mso-bookmark:OLE_LINK8'><font face="Verdana"><sup>I</sup>,&nbsp;  Dr. C. Luis S. Pereira<sup>II</sup></font></span></b></p>    <p class=MsoNormal align=center style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal align=center style='text-align:justify'><sup>  <font face="Verdana" size="2">I</font></sup><font face="Verdana"><span style='layout-grid-mode:line;mso-bidi-font-weight:bold; mso-ansi-language:ES-US'><font size="2"><sup>  </sup>Instituto de Investigaciones de <span class=SpellE>Ingeniería</span> <span class=SpellE>  Agrícola</span> <span style='mso-spacerun:yes'> </span>(<span class=SpellE>IAgric</span>),  <st1:PersonName ProductID="La Habana" w:st="on">La Habana</st1:PersonName>, Cuba.</font></span></font><span lang=ES-TRAD style='font-size:8.0pt;mso-ansi-language: ES-TRAD;layout-grid-mode:line;mso-bidi-font-weight:bold'><o:p></o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'><font face="Verdana">  <span class=GramE><span lang=EN-US><font size="2"><sup>II</sup> CEER–<span class=SpellE>Biosystems</span>  Engineering, ISA, Technical Univ. of Lisbon, </font> <st1:country-region w:st="on">  <font size="2">Portugal</font></st1:country-region></span><span lang=EN-GB style='mso-ansi-language:EN-GB'><font size="2">.</font></span></span><span lang=EN-GB> </span></font></p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'><font face="Verdana">  <span style='mso-ansi-language:ES-US'><font size="2"><sup>III</sup> Universidad Agraria  de La Habana, Centro de mecanización Agropecuaria (CEMA), San José de las Lajas,  Mayabeque, Cuba.</font></span></font></p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p><hr>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'><font face="Verdana">  <span style='mso-bookmark:OLE_LINK8'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'> <span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES;mso-fareast-language:JA; mso-no-proof:yes'>RESUMEN</span></b></span></font></p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'><font face="Verdana">  <span lang=ES style='font-size: 10.0pt;mso-ansi-language:ES;mso-fareast-language:JA;mso-no-proof:yes; mso-bookmark:OLE_LINK7'>Considerando  el incremento de la actividad de riego en el cultivo de la papaya durante los  últimos años, resulta de interés el conocimiento de los elementos técnicos y agronomicos  necesarios para una adecuada programación del riego a partir de la estimación  de las necesidades hidrícas del cultivo. Para esto se utilizo el modelo SIMDualKc  el cual efectua el calculo de la evapotranspiración del cultivo (<i style='mso-bidi-font-style:normal'>ET<sub>c</sub></i>)  y la programación del riego a partir de la metodología de los coeficientes culturales  duales (<i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>c</sub>=K<sub>cb</sub></i>+<i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>e</sub></i>). </span> <span lang=ES-MX style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES-MX; mso-bookmark:OLE_LINK7'>La  investigación fue realizada en <st1:PersonName ProductID="la Estaci&#65523;n Experimental" w:st="on">la Estación Experimental</st1:PersonName> de Riego y Drenaje, situada  en Alquízar, provincia La Habana, Cuba. Los experimentos fueron desarrollados  entre el período marzo-noviembre 1997. Se utilizó <st1:PersonName ProductID="La Papaya" w:st="on">la Papaya</st1:PersonName> var. &quot;Maradol  roja&quot;.</span><span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES; mso-bookmark:OLE_LINK7'> La calibración consistió en la  búsqueda de los coeficientes culturales basales para las diferentes etapas de  desarrollo del cultivo reduciendo al mínimo las diferencias entre los valores  simulados y observados del contenido de humedad del suelo. Fue evaluada <span class=hps>la  bondad</span> <span class=hps>de</span> ajuste de <span class=hps>las predicciones</span>  <span class=hps>del modelo</span>, realizándose una serie de análisis estadísticos.  S<span class=hps>e puede concluir</span> <span class=hps>que el</span> <span class=hps>modelo</span> <span class=hps>puede</span>  <span class=hps>ser</span> <span class=hps>utilizado</span> <span class=hps>para</span>  <span class=hps>la generación de</span> calendarios <span class=hps>alternativos</span>  <span class=hps>de riego</span> <span class=hps>destinados a</span> <span class=hps>mejorar</span> <span class=hps>el ahorro</span> <span class=hps>de agua</span>  <span class=hps>y</span> <span class=hps>la productividad de la papaya en estas  condiciones edafoclimáticas.</span></span></font><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES;mso-fareast-language:JA; mso-no-proof:yes; mso-bookmark:OLE_LINK7'><o:p>    <br> </o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><font face="Verdana"><span style='mso-bookmark:OLE_LINK7'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'> <span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES; mso-bidi-font-style:normal'>Palabras clave:</span></b></span></font><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES; mso-bookmark:OLE_LINK7'><font face="Verdana">  evaporación, transpiración, balance de agua en el suelo, modelación, evaporaci&oacute;n  de cultivo.</font></span></p><hr>     <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><font face="Verdana"><span style='mso-bookmark:OLE_LINK7'><span class=longtext><b style='mso-bidi-font-weight: normal'><span lang=EN-US style='font-size:10.0pt'>ABSTRACT</span></b></span></span></font></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><font face="Verdana"> <span style='mso-bookmark:OLE_LINK7'><span class=hps><span lang=EN style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:EN'>Considering</span></span></span></font><span lang=EN style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:EN; mso-bookmark:OLE_LINK7'><font face="Verdana">  <span class=hps>the</span> <span class=hps>increased</span> <span class=hps>activity</span>  <span class=hps>of irrigation</span> <span class=hps>in the</span> <span class=hps>cultivation</span>  <span class=hps>of</span> <span class=hps>papaya</span> <span class=hps>in recent</span>  <span class=hps>years</span>, <span class=hps>interest</span> <span class=hps>is</span> <span class=hps>knowledge</span> <span class=hps>of</span>  <span class=hps>the technical and</span> <span class=hps>agronomic</span> <span class=hps>necessary</span> <span class=hps>for</span> <span class=hps>proper</span>  <span class=hps>irrigation scheduling</span> <span class=hps>based</span> <span class=hps>on</span> <span class=hps>the estimation</span> <span class=hps>of</span>  <span class=hps>crop</span> <span class=hps>water requirements</span>. <span class=hps>For this</span> <span class=hps>we used the</span> <span class=hps>model</span>  <span class=SpellE><span class=hps>SIMDualKc</span></span>, <span class=hps>which</span>  <span class=hps>make the calculation of</span> <span class=hps>crop evapotranspiration</span>  <span class=hpsatn>(</span><i style='mso-bidi-font-style: normal'>ET<sub>c</sub></i>) <span class=hps>and</span> <span class=hps>irrigation  scheduling</span> <span class=hps>based</span> <span class=hps>on</span> <span class=hps>the methodology</span> <span class=hps>of the</span> <span class=hps>dual</span>  <span class=hps>crop coefficient</span> <span class=hpsatn>(</span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>c</sub></i> <span class=hps>=</span>  <span class=hps><i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>cb</sub></i></span> <span class=hps>+</span> <span class=hps><i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>e</sub></i>).</span>  <span class=hps>The research</span> <span class=hps>was conducted</span> <span class=hps>at the Experimental Station</span> <span class=hps>of</span> <span class=hps>Irrigation</span> <span class=hps>and</span> <span class=hps>Drainage</span>,  <span class=hps>located</span> <span class=hps>in</span> Alquízar, Havana, Cuba.  <span class=hps>The experiments</span> <span class=hps>were</span> <span class=hps>carried out between</span> <span class=hps>the</span> <span class=hps>periods</span> m<span class=hps>arch to <span class=GramE>november</span>  1997</span>. <span class=hps>We used</span> <span class=hps>the</span> <span class=hps>Papaya</span> <span class=hpsatn>(</span>Carica <span class=hps>papaya</span>  <span class=hps>L</span>) var. <span class=hpsatn>&quot;</span>Maradol <span class=hps>red</span>.&quot; <span class=hps>The calibration</span> <span class=hps>consisted</span> <span class=hps>in</span> <span class=hps>the search  for</span> <span class=hps>cultural</span> <span class=hps>factors</span> <span class=hps>at baseline</span> <span class=hps>for the different stages</span> <span class=hps>of</span> <span class=hps>crop development</span> <span class=hps>by  minimizing</span> <span class=hps>the differences</span> <span class=hps>between</span>  <span class=hps>the simulated</span> <span class=hps>and observed</span> <span class=hps>soil moisture</span> <span class=hps>content</span>. <span class=GramE><span class=hps>Was evaluated</span> <span class=hps>for goodness  of fit</span> <span class=hps>of</span> <span class=hps>the model's predictions</span>  <span class=hps>SIMDualKc</span>, <span class=SpellE><span class=hps>realizandoce</span></span>  <span class=hps>a</span> <span class=hps>series</span> <span class=hps>of statistical  analysis.</span></span> <span class=hps>It can be</span> <span class=hps>concluded</span> <span class=hps>that the model</span> <span class=hps>can</span> <span class=hps>be</span> <span class=hps>used</span> <span class=hps>to</span> <span class=hps>generate</span> <span class=hps>alternative</span>  <span class=hps>schedules</span> <span class=hps>irrigation</span> <span class=hps>to improve</span> <span class=hps>water conservation</span> <span class=hps>and</span> <span class=hps>productivity</span> <span class=hps>of</span>  <span class=hps>papaya</span> <span class=hps>in</span> <span class=hps>these</span>  <span class=hps>soil and climatic conditions</span>.</font><o:p>    <br> </o:p></span></p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><font face="Verdana"><span style='mso-bookmark:OLE_LINK7'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'> <span lang=EN style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:EN; mso-bidi-font-style:normal'>Key words</span></b><span lang=EN style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:EN; mso-bidi-font-style:normal'>:</span></span></font><span lang=EN style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:EN; mso-bookmark:OLE_LINK7'><font face="Verdana"> evaporation,  transpiration, soil water balance, modeling, crop evapotranspiration.</font></span></p><hr>      <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><font face="Verdana"> <span lang=EN style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:EN; mso-bookmark:OLE_LINK7'><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><span class=longtext><b style='mso-bidi-font-weight: normal'><span lang=ES style='mso-ansi-language:ES'> <font face="Verdana" size="3">INTRODUCCIÓN</font><o:p></o:p></span></b></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'> <span lang=ES-MX style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES-MX'><font face="Verdana">La Papaya, más conocida en Cuba  como <i>Fruta Bomba</i> (Carica papaya L.), es una planta de origen tropical,  específicamente de la región Centroamericana (Sur de México). Debido a esto, está  adaptada a los regímenes pluviométricos de esta región, y no tolera déficits hídricos  prolongados, por lo que la irrigación en las áreas con baja pluviometría puede  llegar a duplicar los rendimientos respecto a las áreas sin riego. Los factores  ambientales como la temperatura (Campostrini y Glenn, 2007), la velocidad del  viento, el estrés hídrico (Marler y Clemente, 2006) y las características químicas  y físicas de los suelos afectan su fisiología y su productividad (<span class=SpellE>Campostrini</span> y Glenn, 2007).</font><o:p></o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'><font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size: 10.0pt;mso-ansi-language:ES'>El déficit de agua en este cultivo limita el crecimiento  de las plantas favoreciendo la producción de flores<span style='mso-spacerun:yes'>  </span>masculinas (Terra de Almeida <i style='mso-bidi-font-style:normal'>et al,</i> 2003; dos Santos et al, 2008) y  la reducción de la producción de frutos (Aiyelaagbe <i style='mso-bidi-font-style: normal'>et al,</i> 1986; Kruger y Mostert, 2007). A su vez, el exceso de riego  afecta a la absorción de nutrientes, favorece su lixiviación, disminuye la disponibilidad  de oxígeno en la zona radicular, y aumenta la propensión a las plagas y enfermedades  </span></font><span lang=ES style='font-size:10.0pt;color:black; mso-ansi-language:ES;mso-fareast-language:ZH-CN'><font face="Verdana">(Campostrini  y Yamanishi, 2001; Campostrini y Glenn, 2007). Por lo tanto, las buenas prácticas  de gestión de riego en el cultivo de la papaya deben de estar referidas al manejo  de escenarios con exceso y déficit de humedad del suelo.</font><o:p></o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>  <font face="Verdana"><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>El</span></span><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> <span class=hps>cálculo</span>  <span class=hps>de la evapotranspiración del cultivo (<i style='mso-bidi-font-style: normal'>ET<sub>c</sub></i>)</span>, utilizando la metodología <span class=hps>de  los factores</span> <span class=hps>culturales</span> medios <span class=hpsatn>(</span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>c</sub></i>)  <span class=hps>ofrece</span> <span class=hps>resultados</span> <span class=hps>satisfactorios</span>  <span class=hps>para los</span> <span class=hps>cálculos</span> <span class=hps>con</span> <span class=hps>diferentes </span>es<span class=hps>pacios</span>  <span class=hps>de tiempo</span>, <span class=hps>incluyendo</span> <span class=hps>la</span> <span class=hps>estimación</span> <span class=hps>de la evapotranspiración</span>  <span class=hps>diaria</span> <span class=hps>para</span> l<span class=hps>a mayoría  de</span> <span class=hps>las aplicaciones</span> <span class=hpsatn>(</span>Pereira, <span class=hps>2004</span>). <span class=hps>Sin  embargo</span>, <span class=hps>para el riego</span> <span class=hps>de</span>  <span class=hps>alta</span> <span class=hps>frecuencia como</span> <span class=hps>es</span>  <span class=hps>el</span> <span class=hps>caso</span> <span class=hps>del riego  por goteo</span>, <span class=hps>y para cultivos con cobertura</span> <span class=hps>parcial</span> <span class=hps>del suelo como es el caso de los frutales  y las hortalizas, así como las regiones con precipitaciones frecuentes,<span style='mso-spacerun:yes'>   </span>el uso</span> <span class=hps>de la</span> <span class=hps>metodología de</span> <span class=hps>los  coeficientes</span> <span class=hps>de cultivo</span> duales <span class=hps>permite</span>  <span class=hps>producir</span> <span class=hps>estimaciones más precisas</span>  <span class=hps>de la evapotranspiración</span> <span class=hps>de</span> <span class=hps>la cultura </span><span class=hpsatn>(</span>Allen <i style='mso-bidi-font-style:normal'>et al.,</i> <span class=hps>2005a</span>).  De hecho, dividir el coeficiente cultural <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(K<sub>c</sub>)</i>  en los componentes de evaporación del suelo <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(K<sub>e</sub>)</i>  y del coeficiente cultural basal (<i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>cb</sub></i>)  permite una mejor percepción de las fracciones de agua, provenientes de la precipitación  o del riego, utilizadas por el cultivo, así como evaluar las ventajas de mantener  una fracción del suelo seca o la utilización de mulches para controlar la evaporación  del suelo <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(E).</i></span></font><span lang=PT style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:PT'><o:p></o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>  <font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES;mso-fareast-language:JA; mso-no-proof:yes'>El modelo SIMDualKc (Rosa <i style='mso-bidi-font-style:normal'>et  al.,</i> 2010), considera de forma separada la evaporación del suelo y la transpiración  del cultivo, analisando el modo como el agua de la precipitación y el agua de  riego son utilizadas por el cultivo. SIMDualKc efectua el balance hídrico del  suelo a nivel de la parcela, utilizando periodos de tiempo diario y ofreciendo  diferentes aproximaciones para estimar la percolación profunda, la ascención capilar  y el escurrimiento superficial. El modelo permite simular la utilización de <i style='mso-bidi-font-style:normal'>mulches</i>  y de coberturas vegetales activas. Resultados sobre la </span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>determinación de</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>los coeficientes</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size: 10.0pt;mso-ansi-language:ES'> duales, </span></span></font><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">la fracción  de cobertura del suelo (<i style='mso-bidi-font-style:normal'>f</i><sub>c</sub>)<span class=hps>  y </span>una serie de variables tales como el agua fácilmente evaporable (<i style='mso-bidi-font-style:normal'>REW</i>) y el agua total evaporable o lámina  máxima de agua que puede ser evaporada en el suelo (<i style='mso-bidi-font-style: normal'>TEW</i>) <span class=longtext>para el </span><span class=hps>cultivo</span><span class=longtext> de </span><span class=hps>la papaya en las condiciones del área  de estudio,</span> que hasta la fecha no han sido considerados en este tipo de  cultivos frutícolas y<span class=longtext> </span><span class=hps>no están disponibles</span><span class=longtext>  </span><span class=hps>en la</span><span class=longtext> </span><span class=hps>literatura</span>; son estimadas a partir  de la<span class=longtext> c</span><span class=hps>alibración</span><span class=longtext> </span><span class=hps>del</span><span class=longtext> </span><span class=hps>modelo para</span><span class=longtext> </span><span class=hps>su</span><span class=longtext> </span><span class=hps>posterior utilización en</span><span class=longtext> </span><span class=hps>la gestión de alternativas de programación  de riego en condiciones de escasez de agua.</span></font><span class=longtext><font face="Verdana"> </font> <o:p></o:p></span></span></p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>  <font face="Verdana"><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>El  objetivo de este trabajo consiste en estimar las necesidades de agua del cultivo  utilizando la metodología de los coeficientes culturales duales con el fin de  mejorar la gestión del riego y generar calendarios alternativos de riego.</span></span></font></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><font face="Verdana"><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span lang=ES-MX style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES-MX'><o:p>&nbsp;</o:p></span></b></font></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'> <span lang=ES-MX style='mso-ansi-language:ES-MX'><font face="Verdana" size="3">MÉTODOS</font><o:p>    <br>  </o:p></span></b></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><font face="Verdana"> <span lang=ES-MX style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES-MX; mso-bookmark:OLE_LINK31'>La investigación  fue realizada en </span><st1:PersonName ProductID="la Estaci&#65523;n Experimental" w:st="on"> <span  lang=ES-MX style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES-MX; mso-bookmark:OLE_LINK30'>la  Estación Experimental</span></st1:PersonName></font><span lang=ES-MX style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES-MX; mso-bookmark:OLE_LINK30'><font face="Verdana">  de Riego y Drenaje, situada en el municipio Alquízar, provincia <st1:PersonName ProductID="La Habana" w:st="on">La Habana</st1:PersonName> (latitud 22º 46' N, longitud 82º 37' N y  6 m de altura). Los experimentos que la conforman fueron desarrollados durante  el período comprendido entre Marzo y Noviembre 1997. La caracterización climática  para este periodo (1997) se presenta en la <a href="/img/revistas/rcta/v21n3/f0102312.gif">Figura  1</a>. La evapotranspiración de referencia (<i style='mso-bidi-font-style:normal'>ET<sub>o</sub></i>)  fue calculada utilizando el método de FAO-PM (Allen <i style='mso-bidi-font-style: normal'>et al.,</i> 1998). Este año se considera un año húmedo, con precipitaciones  anuales de 2118 mm, que van desde 34 hasta 421 mm&#8729;mes<sup>-1</sup>. </font></span></p>    
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><font face="Verdana"> <span lang=ES-MX style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES-MX; mso-bookmark:OLE_LINK30'>El suelo donde se realizó la  investigación está clasificado como Ferralítico rojo compactado, o </span> <span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES; mso-bookmark:OLE_LINK30'>Rhodic  Ferralsols</span><span lang=ES-MX style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES-MX; mso-bookmark:OLE_LINK30'>,  según FAO/UNESCO, el cual se caracteriza por ser arcilloso, profundo y muy permeable</span><span style='mso-bookmark:OLE_LINK30'><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>.</span></span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> Las  o</span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES'>bservaciones</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>del</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>potencial  hídrico del suelo</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>se realizaron</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>con</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>tensiómetros</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> a  </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>0.20</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>, </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>0.40</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>y 0.60</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>m, con</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>3</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> repeticiones  </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language: ES'>en cada</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size: 10.0pt;mso-ansi-language:ES'> </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>profundidad</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'> </span></span><span class=hpsatn><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>(</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>Hernández  <i style='mso-bidi-font-style:normal'>et al</i>., </span></span><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>2003</span></span><span class=longtext><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>).  Los datos referentes al contenido de agua en el suelo se obtuvieron a través del  modelo de Van Genuchten (López, 1996). </span></span><span lang=ES-MX style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES-MX'>Se utilizó <st1:PersonName ProductID="La Papaya" w:st="on">la Papaya</st1:PersonName> (Carica papaya L) var.  &quot;Maradol roja&quot;, la cual se caracteriza por ser un arbusto de porte mediano  y tallo fuerte, con flores predominantes del tipo IV (Elongata), con frutos de  tamaño mediano</span><span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES'> e</span></font><span lang=ES-MX style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES-MX'><font face="Verdana">n un marco de 1.5 m entre plantas  por 3.6 m entre hileras, lo que propició una densidad de 1851 plantas/ha. En este  caso de estudio se utilizo el riego localizado de alta frecuencia (RLAF), debido  a los altos niveles de humedad que permite mantener en el suelo y los ahorros  de agua y energía que logra. En la <a href="/img/revistas/rcta/v21n3/t0102312.gif">Tabla  1</a> se muestra las fechas y los valores de las profundidades de riego aplicadas.</font></span></p>    
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'> <span lang=ES-MX style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES-MX'><font face="Verdana">El modelo <span class=SpellE>SIMDualKc</span>  calcula la <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ET<sub>c</sub></i> utilizando  datos de suelo, clima, cultivo y sistema de riego. Los datos sobre clima incluyen  la temperatura máxima y mínima, velocidad del viento media, precipitación, y <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ET<sub>o</sub></i> o puede calcular la <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ET<sub>o</sub></i> utilizando las temperaturas.  Los datos sobre el cultivo incluyen la identificación de la duración de las fases  del ciclo del cultivo, la evolución de la cobertura del suelo, del crecimiento  de las raíces y la altura del cultivo durante el ciclo cultural, y la selección  de los correspondientes <i style='mso-bidi-font-style: normal'>K<sub>cb</sub></i> tabulados; el ajustamiento de los <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>cb</sub></i> tabulados para las condiciones  climáticas específicas de la región de estudio; el cálculo diario de de los valores  de <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>e</sub></i>; y el cálculo diario  de <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ET<sub>c</sub></i>. Usando esta metodología  el modelo ejecuta la simulación del balance hídrico del suelo, a partir de la  cual se derivan propuestas para la programación del riego. </font> <o:p></o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">La metodología  para su determinación utilizando la estimación de los coeficientes culturales  duales (Allen <i style='mso-bidi-font-style:normal'>et al.,</i> 1998, 2005b) consiste  en la adopción de la siguiente formulación:</font></span></span></p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal align=right style='margin-bottom:6.0pt;text-align:center'>  <img border="0" src="/img/revistas/rcta/v21n3/e0102312.gif" width="395" height="32"></p>    
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'> <span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">Todas observaciones realizadas para  la papaya se utilizaron para calibrar el modelo en las condiciones del área experimental  y derivar los coeficientes duales del cultivo y las otras variables resultantes  de interés. </font> <o:p>    <br>     <br> </o:p></span><font face="Verdana"><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>Con el fin  de</span></span><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language: ES'> <span class=hps>evaluar</span> <span class=hps>la bondad</span> <span class=hps>de</span> ajuste de <span class=hps>las predicciones</span> <span class=hps>del modelo</span> SIMDualKc, se realizaron una serie de análisis estadísticos  <span class=hps>que</span> <span class=hps>permite</span> <span class=hps>tener</span> <span class=hps>una buena percepción</span> <span class=hps>de las</span> <span class=hps>tendencias de ajuste</span> <span class=hps>en</span> <span class=hps>el</span> <span class=hps>modelo </span>utilizando  una <span class=hps>regresión</span> <span class=hps>forzada</span> <span class=hps>al origen. Los indicadores</span> utilizados fueron los <span class=hps>siguientes: coeficiente de regresión </span></span><span lang=PT style='font-size:10.0pt;color:black;mso-ansi-language:PT'>(<i style='mso-bidi-font-style: normal'>b</i>), </span><span lang=ES style='font-size:10.0pt;color:black; mso-ansi-language:ES'>coeficiente de determinación (<i style='mso-bidi-font-style: normal'>R<sup>2</sup></i>), el error medio cuadrático (<i style='mso-bidi-font-style: normal'>RMSE</i></span></font><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language: ES'><font face="Verdana">, mm)<i style='mso-bidi-font-style:normal'>, </i>el error<i style='mso-bidi-font-style:normal'> </i><span style='color:black'><span style='mso-spacerun:yes'> </span>máximo</span><span class=hps> absoluto </span>(<i style='mso-bidi-font-style:normal'>AAE</i>, mm), el error medio relativo (<i style='mso-bidi-font-style:normal'>ARE</i>, %<span style='color:black'>), la eficiencia  de modelación (<i style='mso-bidi-font-style:normal'>EF</i>) y el índice de ajustamiento  (<i style='mso-bidi-font-style:normal'>d<sub>IA</sub></i>)</span>.<span class=hps> Los indicadores</span> <span class=hps>seleccionados</span> <span class=hps>se basan</span> <span class=hps>en</span> <span class=hps>las aplicaciones</span>  <span class=hps>anteriormente realizadas </span><span class=hpsatn>(</span><span class=hps>Cholpankulov</span> <span class=hps><i style='mso-bidi-font-style: normal'>et al</i></span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>,</i> <span class=hps>2008</span>; Chaterlán <i style='mso-bidi-font-style:normal'>et al.,</i>  2010).</font></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-bottom:6.0pt;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-bottom:6.0pt;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-bottom:6.0pt;text-align:justify'>  <font face="Verdana"><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span lang=ES-MX style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES-MX'><o:p>&nbsp;</o:p></span></b></font></p>    <p class=MsoNormal style='margin-bottom:6.0pt;text-align:justify'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'> <span lang=ES-MX style='mso-ansi-language:ES-MX'><font face="Verdana" size="3">RESULTADOS  Y DISCUSIÓN</font><o:p></o:p></span></b></p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<p class=MsoNormal style='margin-bottom:6.0pt;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-bottom:6.0pt;text-align:justify'>  <span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">La  calibración consistió en la búsqueda de los coeficientes culturales duales para  las diferentes etapas de desarrollo del cultivo reduciendo al mínimo las diferencias  entre los valores simulados y observados del contenido de humedad del suelo. En  la <a href="/img/revistas/rcta/v21n3/t0202312.gif">Tabla 2</a></font><span class=hps><font face="Verdana"> se muestran los valores calibrados y en la <a href="/img/revistas/rcta/v21n3/f0202312.gif">Figura  2</a> la variación del contenido de agua del suelo simulado por el modelo y las  observaciones.</font><o:p></o:p></span></span>    
<br> <font face="Verdana"><span class=hps><i style='mso-bidi-font-style:normal'><sub><span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES'><o:p>&nbsp;</o:p></span></sub></i></span></font></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">Los resultados  obtenidos referentes a los coeficientes <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>cb</sub></i>  y <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>e</sub></i> mejoran significativamente  (en comparación con los <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>c </sub><span style='mso-spacerun:yes'> </span></i>medios,  Chaterlán <i style='mso-bidi-font-style:normal'>et al.,</i> 2010) la estimación de las fracciones  de agua de precipitación y de riego utilizadas por la papaya durante el ciclo  del cultivo, así como la cuantía de la parte del agua que es consumida por la  planta por transpiración y la porción que es consumida por la evaporación desde  el suelo, proporcionando una serie de alternativas para el control de la evaporación  del suelo con mulches y coberturas activas.</font><o:p></o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'><font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size: 10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p>&nbsp;</o:p></span></font><font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">A partir de  los valores recomendados de <i style='mso-bidi-font-style:normal'>REW</i> y <i style='mso-bidi-font-style:normal'>TEW</i> para suelos arcillosos (Allen <i style='mso-bidi-font-style:normal'>et al.,</i> 1998) se pudieron calibrar los  mismos para este caso de estudio, utilizándose finalmente para la calibración  valores de 38 y 8 mm respectivamente con <span class=SpellE>Z<sub>e</sub></span>  = 0,15 m. El agotamiento inicial de la capa evaporable fue establecido en el 10%  de TEW y el agotamiento en la profundidad radicular al 10% de TAW.</font><o:p></o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>  <font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p>&nbsp;</o:p></span></font><font face="Verdana"><b style='mso-bidi-font-weight: normal'><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p>&nbsp;</o:p></span></b></font></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>  <font face="Verdana"><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>Los resultados de los indicadores  de calidad de ajuste calculados se resumen en la <a href="/img/revistas/rcta/v21n3/t0302312.gif">Tabla  3</a>. En</span></span></font><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana"> <span class=hps>estos  resultados,</span> <span class=hps>el coeficiente de regresión</span> <span class=hpsatn>(</span>b) está próximo de <span class=hps>1,0, entonces</span> <span class=hps>la</span> <span class=hps>covarianza</span> <span class=hps>está cerca</span>  <span class=hps>de</span> <span class=hps>la varianza</span> <span class=hps>de los valores</span> <span class=hps>observados</span> <span class=hps>lo que significa</span> <span class=hps>que</span> <span class=hps>los  valores simulados</span> <span class=hps>y</span> <span class=hps>observados</span>  están <span class=hps>estadísticamente</span> <span class=hps>cerca</span>; <span class=hps>el</span> <span class=hps>coeficiente de determinación</span> <span class=hpsatn>(</span>R<sup>2</sup>) <span class=hps>es 0,94</span> lo que indica  que <span class=hps>casi</span> <span class=hps>toda</span> <span class=hps>la</span>  <span class=hps>variación</span> <span class=hps>de los valores</span> <span class=hps>observados</span> <span class=hps>se</span> <span class=hps>explica</span>  <span class=hps>por</span> <span class=hps>el</span> <span class=hps>modelo.</span>  Los valores de l<span class=hps>os indicadores</span> <span class=hps>de</span>  <span class=hps>errores de</span> <span class=hps>estimación</span> <span class=hps>residual</span> <span class=hps>del</span> <span class=hps>agua</span>  <span class=hps>disponible del suelo, en el caso</span> de la raíz del error cuadrado,  <span class=hps>RMSE</span> <span class=hpsatn>[</span>mm] es de 5,11 mm y <span class=hps>el</span>  <span class=hps>error absoluto promedio</span>, <span class=hps>AAE</span> <span class=hpsatn>[mm</span>] de 4,39, lo que representa  aproximadamente el 5% de TAW, muestran un buen ajuste. En su totalidad estos indicadores  confirman una buena concordancia entre los valores simulados y observados.</font><o:p>    
<br></o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p> </o:p></span></p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">Calendarios  de riego mejorados</font><o:p></o:p></span></b></p>    <p class=MsoNormal style='margin-bottom:6.0pt;text-align:justify'>  <font face="Verdana"><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>Teniendo  en cuenta</span></span></font><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language: ES'><font face="Verdana"> <span style='mso-bookmark: OLE_LINK4'><span class=hps>los resultados</span> <span class=hps>de la</span>  <span class=hps>calibración</span>, <span class=hps>se pudo asumir</span> <span class=hps>que el</span> <span class=hps>modelo</span> <span class=hps>puede</span>  <span class=hps>ser</span> <span class=hps>utilizado</span> <span class=hps>para</span>  <span class=hps>la generación de</span> calendarios <span class=hps>alternativos</span>  <span class=hps>de riego</span> <span class=hps>destinados a</span> <span class=hps>mejorar</span> <span class=hps>el ahorro</span> <span class=hps>de agua</span>  <span class=hps>y</span> <span class=hps>la productividad de la papaya en estas  condiciones edafoclimáticas</span></span></font><span class=hps><font face="Verdana">.</font><o:p></o:p></span></span><font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p>    <br> </o:p></span></font></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">Fueron simulados calendarios de riego  para mejorar la utilización del agua, controlar las perdidas por percolación y  paralelamente maximizar la productividad del cultivo, en la <a href="/img/revistas/rcta/v21n3/f0302312.gif">Figura  3</a>, se hace una representación grafica de los resultados de estas simulaciones.  Se tomo como lamina de riego fija D = 8 mm. Como se muestra en la <a href="/img/revistas/rcta/v21n3/t0402312.gif">Tabla  4</a>, en estas condiciones <span class=SpellE><i style='mso-bidi-font-style:normal'>ET<sub>a</sub></i></span>  está mucho más próxima de <span class=SpellE><i style='mso-bidi-font-style: normal'>ET<sub>c</sub></i></span> indicando que el stress hídrico no es aparente.  </font> <o:p></o:p></span> <font face="Verdana"><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES'><o:p>&nbsp;</o:p></span></i></font></p>    
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>  <font face="Verdana"><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES'><o:p>&nbsp;</o:p></span></b></font></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">Transpiración y evaporación</font><o:p></o:p></span></b></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">Este modelo,  SIMDualKc, brinda la posibilidad de realizar cálculos de los componentes de la  <i style='mso-bidi-font-style: normal'>ET<sub>a</sub></i>, la evaporación del suelo (E) y la transpiración de  las plantas (T). En la <a href="/img/revistas/rcta/v21n3/t0502312.gif">Tabla  5</a>, son presentados los resultados obtenidos en términos de evaporación del  suelo y de la transpiración del cultivo en cada etapa del ciclo cultural. En la  etapa inicial, la variable evaporación del suelo es el principal componente de  <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ET<sub>a</sub></i><span style='mso-spacerun:yes'>  </span>lo que representa el 84% de <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ET<sub>a</sub></i> en este período, esto corresponde  al hecho que en esta etapa ocurre la mayor exposición del suelo a la radiación  solar debido a la poca cobertura foliar desarrollada por el cultivo y al alto  contenido de humedad en la capa de evaporación del suelo relacionado con numerosos  eventos de precipitaciones acontecidos que acumularon valores alrededor de 137  mm. En la fase de crecimiento rápido, el nivel de influencia de ambas variables  casi se iguala, la evaporación alcanza el 48% y la transpiración el 52%. Esta  situación va transformándose en los restante periodos, es decir, en la medida  que el cultivo va desarrollando su cobertura foliar el peso relativo de la evaporación  va disminuyendo y es la transpiración del cultivo quien asume el mayor aporte  en el proceso de evapotranspiración, este comportamiento está estrechamente relacionado  a las características propias de la cobertura foliar de este cultivo<b style='mso-bidi-font-weight:normal'>.  </b>Estos resultados pueden apreciarse gráficamente en la <a href="/img/revistas/rcta/v21n3/f0402312.gif">Figura  4</a>.</font><b style='mso-bidi-font-weight: normal'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><o:p></o:p></i></b></span><font face="Verdana"><b style='mso-bidi-font-weight: normal'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=ES style='font-size: 10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p></o:p></span></i></b></font><font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size: 10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p></o:p></span></font><font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size: 10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p></o:p></span></font><font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>    
<p class=MsoNormal style='text-align:justify'><font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size: 10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'><span lang=ES style='font-size: 10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">Los resultados obtenidos en  términos de coeficientes de evaporación del suelo <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>e</sub>,</i>  coeficiente cultural basal <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>cb</sub>,</i>  coeficiente cultural basal ajustado para estrés hídrico, <i style='mso-bidi-font-style: normal'>K<sub>s</sub>K<sub>cb</sub></i>, riego y precipitación se presentan en  la <a href="/img/revistas/rcta/v21n3/f0502312.gif">Figura 5</a>. </font>  <o:p></o:p></span><span lang=ES style='font-size: 10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">En esta figura se muestra como  el coeficiente de evaporación <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>e</sub></i>  es elevado en el período inicial, el mismo va disminuyendo en la medida que el  cultivo va desarrollándose y queda menos área expuesta a la radiación solar, consecuentemente  mostrando en el periodo final una ligera tendencia a aumentar. En este caso, las  curvas de <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>cb</sub></i> y <i style='mso-bidi-font-style: normal'>K<sub>cb</sub></i> ajustado para condiciones de estrés hídrico describen  una trayectoria muy próxima. Se destaca la influencia de las abundantes precipitaciones  durante todo el ciclo del cultivo.</font><o:p></o:p></span></p>    
<p class=MsoNormal style='text-align:justify'><font face="Verdana"><b style='mso-bidi-font-weight: normal'><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p>&nbsp;</o:p></span></b></font></p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'>  <b style='mso-bidi-font-weight: normal'><span lang=ES style='mso-ansi-language:ES'> <font face="Verdana" size="3">CONCLUSIONES</font></span></b></p>    <p class=MsoNormal style='text-align:justify'><o:p></o:p></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">Los resultados  obtenidos referentes a los coeficientes <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>cb</sub></i>  y <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>e</sub></i> mejoran significativamente  (en comparación con los <i style='mso-bidi-font-style:normal'>K<sub>c</sub> </i>medios,  la estimación de las fracciones de agua de precipitación y de riego utilizadas  por la papaya durante el ciclo del cultivo, así como la cuantía de la parte del  agua que es consumida por la planta por transpiración y la porción que es consumida  por la evaporación desde el suelo, proporcionando una serie de alternativas para  el control de la evaporación del suelo con mulches y coberturas activas.</font><o:p></o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><o:p></o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">Estadísticamente,  los resultados obtenidos a partir de las regresiones lineales forzadas al origen  y los indicadores de los errores residuales de estimación indican un buen ajuste  entre los valores de humedad de suelo estimados por el modelo y los datos observados.  </font> <o:p>    <br> </o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>  <font face="Verdana"><span class=hps><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'>Teniendo en cuenta</span></span></font><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana"> <span class=hps>los  resultados</span> <span class=hps>de la</span> <span class=hps>calibración</span>,  <span class=hps>se puede concluir</span> <span class=hps>que el</span> <span class=hps>modelo</span> <span class=hps>puede</span> <span class=hps>ser</span>  <span class=hps>utilizado</span> <span class=hps>para</span> <span class=hps>la  generación de</span> calendarios <span class=hps>alternativos</span> <span class=hps>de riego</span> <span class=hps>destinados a</span> <span class=hps>mejorar</span>  <span class=hps>el ahorro</span> <span class=hps>de agua</span> <span class=hps>y</span> <span class=hps>la productividad de la papaya en estas condiciones  edafoclimáticas.</span></font><o:p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<br> </o:p></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES'><font face="Verdana">Resulta oportuno  destacar que estos son resultados preliminares, los cuales se pretenden precisar  en próximos trabajos donde podamos contar con otros ensayos experimentales que  permitan realizar la validación de los valores aquí obtenidos.</font></span></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>&nbsp;</p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;text-align:justify'>  <font face="Verdana"><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span lang=ES style='font-size:10.0pt; mso-ansi-language:ES'><o:p></o:p></span></b></font></p>    <p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0in;margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in;text-align:justify'><font face="Verdana" size="3"><b style='mso-bidi-font-weight:normal'>  <span lang=EN-US>REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS</span></b></font></p>    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">1.  AIYELAAGBE, I.O.O., M.O.A. FAWUSI, ; O. BABALOLA: Growth development and yield  of pawpaw (Carica persica L.) ‘Homestead selection’ in response to soil moisture  stress, Plant and Soil, 93: 427-435, 1986.    </font></p>    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">2.  ALLEN, R.G.; L.S. PEREIRA; D. RAES ; M. SMITH: Crop Evapotranspiration. Guidelines  for Computing Crop Water Requirements, 300pp., FAO Irrigation and Drainage Paper  56, FAO, Rome, Italy, 1998.    </font></p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">3.  ALLEN, R.G.; A.J. CLEMMENS; C.M. BURT; K. SOLOMON ; T. O`HALLORAN: Prediction  accuracy for projec wide evapotranspiration using crop coefficients and reference  evapotranspiration, J Irrig. Drain. Engng., 131: 24-36, 2005a.    </font></p>    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">4.  ALLEN, R.G., L.S. PEREIRA; M. SMITH; D. RAES ; J.L. WRIGHT; FAO-56 dual crop coefficient  method for estimating evaporation from soil and application extensions, J. Irrig.  Drain. Engng., 131: 2-13, 2005b.    </font></p>    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">5.  CAMPOSTRINI, E. ; O.K. YAMANISHI: Estimation of papaya leaf area using the central  vein length, Scientia Agricola, 58(1): 39-42, 2001.    </font></p>    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">6.  CAMPOSTRINI, E. ; D.M. GLENN: Ecophysiology of papaya: a review. Braz. J. Plant  Physiol., 19(4): 413-424, 2007.    </font></p>    <p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">7.  CHATERL&Aacute;N, Y., G. HERN&Aacute;NDEZ; P. PAREDES; T. L&Oacute;PEZ; L.S. PEREIRA;  R. MART&Iacute;NEZ y O. PUIG: Estimation of the Papaya crop coefficients for improving  irrigation water management in South of Havana. In: 28th International Horticultural  Congress Science and horticulture for people, Lisbon, 22-27 August 2010, Book  of abstracts, Volume II (Symposia), 752 pp., 2010.</font></p>    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">8.  ! HOLPANKULOV, E. D.; P. INCHENKOVA; P. PAREDES ; L.S. PEREIRA: Cotton irrigation  scheduling in Central Asia: Model calibration and validation with consideration  of groundwater contribution, Irrig. and Drain., 57: 516–532, 2008.    </font></p>    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">9.  DOS SANTOS, F.S.S.; V.A VIANA; B.M. DE AZEVEDO; C.W. OLIVEIRA, e E.C SOUSA: Efeito  de diferentes laminas de irriga&ccedil;&atilde;o na cultura do mam&atilde;o, Eng.  Agric, 28(4): 673-680, 2008.    </font></p>    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">10.  HERN&Aacute;NDEZ, G.; R. MART&Iacute;NEZ; O. PUIG; T. L&Oacute;PEZ y G. SOTOMAYOR:  Elementos agron&oacute;micos para el riego localizado en el cultivo del papayo,  Revista Ciencias T&eacute;cnicas Agropecuarias, 12(2): 55-60, 2003.    </font></p>    <p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">11.  KRUGER, J.A. ; P.G. MOSTERT: Irrigation, pp. 50-59, In: Villiers, E.A. (eds) The  cultivation of papaya. ARC, LNR, South Africa, 1999.</font></p>    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">12.  L&Oacute;PEZ, T. Din&aacute;mica del agua en un suelo ferral&iacute;tico rojo  compactado del sur de la provincia La Habana. Tesis (en opci&oacute;n al t&iacute;tulo  de M&aacute;ster en Ciencias Agr&iacute;colas, Especialidad en Riego y Drenaje),  Universidad Agraria de La Habana-IIRD, La Habana, Cuba, 1996.    </font></p>    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">13.  MARLER, T.E. ; H.S. CLEMENTE: Papaya seedling growth response to wind and water  deficit is additive, HortScience, 41(1): 96-98, 2006.    </font></p>    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">14.  PEREIRA, L.S.: Necessidades de &Agrave;gua e M&eacute;todos de Rega,. Publ. Europa-Am&eacute;rica,  Lisboa, 2004.    </font></p>    <!-- ref --><p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">15.  ROSA, R.D.; P. PAREDES; G.C., RODRIGUES; I. ALVES e L.S., PEREIRA: Gest&atilde;o  do Risco em Secas. M&eacute;todos, Tecnologias e Desafios, Edi&ccedil;&otilde;es  Colibri e CEER, Lisboa, 2010.    </font></p>    <p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">16.  TERRA DE ALMEIDA, F.; C. SALES MARINHO; E.F. DE SOUZA, e S. GRIPPA: Express&atilde;o  sexual do mamoeiro sob diferentes l&acirc;minas de irriga&ccedil;&atilde;o na  regi&atilde;o norte fluminense, Rev. Bras. Frutic., 25(3): 383-385, 2003.</font></p>    <p>&nbsp;</p>    <p>&nbsp;</p>    <p></p>    <p></p>    <p></p></div>    ]]></body>
<body><![CDATA[<div style='mso-element:footnote-list'>      <p><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">Recibido: 29 de  septiembre de 2010.    <br> Aprobado: 19 de mayo de 2012.     <br>     <br>     <br>     <br>     <br>  </font></p>    <p> <i><font face="Verdana"><span lang=ES style='font-size:10.0pt;mso-ansi-language:ES;mso-fareast-language:JA; mso-no-proof:yes; mso-bookmark:OLE_LINK8'>Yoima Chaterlán,</span></font><b><font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">  </font></b></i><font face="Verdana"><span style='mso-ansi-language:ES-US'><font size="2">&nbsp;</font><span style='layout-grid-mode:line;mso-bidi-font-weight:bold'><font size="2">Instituto  de Investigaciones de <span class=SpellE>Ingenería</span> <span class=SpellE>Agricola</span>  <span style='mso-spacerun:yes'> </span>(<span class=SpellE>IAgric</span>), Apdo.  Postal 6090; <st1:PersonName ProductID="La Habana" w:st="on">La Habana</st1:PersonName>,  Cuba, </font> </span></span></font><span lang=ES-TRAD style='font-size:8.0pt;mso-ansi-language: ES-TRAD;layout-grid-mode:line;mso-bidi-font-weight:bold'><o:p></o:p></span> <font size="2" face="Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif">Correo  electrónico: </font><font face="Verdana"> <span lang=ES style='mso-ansi-language:ES'><a href="mailto:yoima@iagric.cu"><font size="2">yoima@iagric.cu</font></a></span></font><o:p></o:p></p></DIV>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[AIYELAAGBE]]></surname>
<given-names><![CDATA[I.O.O]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[FAWUSI]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.O.A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[BABALOLA]]></surname>
<given-names><![CDATA[O]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Growth development and yield of pawpaw (Carica persica L.) ‘Homestead selection’ in response to soil moisture stress]]></article-title>
<source><![CDATA[Plant and Soil]]></source>
<year>1986</year>
<numero>93</numero>
<issue>93</issue>
<page-range>427-435</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ALLEN]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PEREIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[RAES]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SMITH]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Crop Evapotranspiration: Guidelines for Computing Crop Water Requirements]]></source>
<year>1998</year>
<page-range>300</page-range><publisher-loc><![CDATA[Rome ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[FAO Irrigation and Drainage Paper 56, FAO]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ALLEN]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[CLEMMENS]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[BURT]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SOLOMON]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[HALLORAN]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. O]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Prediction accuracy for projec wide evapotranspiration using crop coefficients and reference evapotranspiration]]></article-title>
<source><![CDATA[J Irrig. Drain. Engng]]></source>
<year>2005</year>
<numero>131</numero>
<issue>131</issue>
<page-range>24-36</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ALLEN]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PEREIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SMITH]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[RAES]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[WRIGHT]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[FAO-56 dual crop coefficient method for estimating evaporation from soil and application extensions]]></article-title>
<source><![CDATA[Irrig. Drain. Engng]]></source>
<year>2005</year>
<numero>131</numero>
<issue>131</issue>
<page-range>2-13</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CAMPOSTRINI]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[YAMANISHI]]></surname>
<given-names><![CDATA[O.K]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Estimation of papaya leaf area using the central vein length]]></article-title>
<source><![CDATA[Scientia Agricola]]></source>
<year>2001</year>
<volume>58</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>39-42</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CAMPOSTRINI]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[GLENN]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Ecophysiology of papaya: a review]]></article-title>
<source><![CDATA[Braz. J. Plant Physiol]]></source>
<year>2007</year>
<volume>19</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>413-424</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[CHATERLÁN]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[HERNÁNDEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PAREDES]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[LÓPEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PEREIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MARTÍNEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PUIG]]></surname>
<given-names><![CDATA[O]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Estimation of the Papaya crop coefficients for improving irrigation water management in South of Havana]]></article-title>
<source><![CDATA[28th International Horticultural Congress Science and horticulture for people]]></source>
<year>2010</year>
<page-range>752 pp</page-range><publisher-loc><![CDATA[Lisbon ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HOLPANKULOV]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[INCHENKOVA]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PAREDES]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PEREIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Cotton irrigation scheduling in Central Asia: Model calibration and validation with consideration of groundwater contribution]]></article-title>
<source><![CDATA[Irrig. and Drain]]></source>
<year>2008</year>
<numero>57</numero>
<issue>57</issue>
<page-range>516-532</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[DOS SANTOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.S.S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[VIANA]]></surname>
<given-names><![CDATA[V.A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[DE AZEVEDO]]></surname>
<given-names><![CDATA[B.M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[OLIVEIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.W]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SOUSA]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Efeito de diferentes laminas de irrigação na cultura do mamão]]></article-title>
<source><![CDATA[Eng. Agric]]></source>
<year>2008</year>
<volume>28</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>673-680</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HERNÁNDEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MARTÍNEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PUIG]]></surname>
<given-names><![CDATA[O]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[LÓPEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SOTOMAYOR]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Elementos agronómicos para el riego localizado en el cultivo del papayo]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Ciencias Técnicas Agropecuarias]]></source>
<year>2003</year>
<volume>12</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>55-60</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[KRUGER]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MOSTERT]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Irrigation]]></article-title>
<source><![CDATA[The cultivation of papaya]]></source>
<year>1999</year>
<page-range>50-59</page-range><publisher-name><![CDATA[ARC, LNR]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<label>12</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[LÓPEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dinámica del agua en un suelo ferralítico rojo compactado del sur de la provincia La Habana]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[La Habana ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Agraria de La Habana-IIRD]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<label>13</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MARLER]]></surname>
<given-names><![CDATA[T.E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[CLEMENTE]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Papaya seedling growth response to wind and water deficit is additive]]></article-title>
<source><![CDATA[HortScience]]></source>
<year>2006</year>
<volume>41</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>96-98</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<label>14</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[PEREIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Necessidades de Àgua e Métodos de Rega]]></source>
<year>2004</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Publ. Europa-América]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<label>15</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ROSA]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PAREDES]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[RODRIGUES]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ALVES]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PEREIRA]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Gestão do Risco em Secas: Métodos, Tecnologias e Desafios]]></source>
<year>2010</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edições Colibri e CEER]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<label>16</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[TERRA DE ALMEIDA]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SALES MARINHO]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[DE SOUZA]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[GRIPPA]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Expressão sexual do mamoeiro sob diferentes lâminas de irrigação na região norte fluminense]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev. Bras. Frutic]]></source>
<year>2003</year>
<volume>25</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>383-385</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
